पाठ १०: व्यावसायिक चिठी
पाठको परिचय
यो पाठ पत्रलेखन (विशेषतः व्यावसायिक चिठी) सम्बन्धी व्यावहारिक लेखन-सीप सिकाउने पाठ हो। पाठमा शीतोष्ण बागवानी केन्द्र (थाहा नगरपालिका, मकवानपुर) ले शीतोष्ण बागवानी केन्द्र (घरपझोंग गाउँपालिका, मुस्ताङ) लाई बिउबिजन उपलब्ध गराइदिन अनुरोध गर्दै लेखेको नमूना व्यावसायिक चिठी दिइएको छ। साथै यस पाठमा इमेल लेखन, समाचार लेखन, सम्पादकलाई चिठी, र घटना टिपोट-रिपोर्टिङजस्ता थप व्यावहारिक लेखन-विधाहरूको परिचय पनि समावेश छ।
व्यावसायिक चिठीको परिचय
व्यावसायिक चिठी भनेको व्यापार, संस्था, कार्यालय वा प्रतिष्ठानबिच औपचारिक रूपमा आदानप्रदान गरिने पत्र हो, जुन सामान खरिद-बिक्री, सेवा-सुविधा, अनुरोध, सूचना आदानप्रदानजस्ता व्यावसायिक प्रयोजनका लागि लेखिन्छ। यस्तो पत्र औपचारिक, स्पष्ट र विषयकेन्द्रित हुनुपर्छ।
व्यावसायिक चिठीको संरचना (अङ्गहरू)
- प्रेषकको ठेगाना — पत्र पठाउने संस्था वा व्यक्तिको नाम र ठेगाना (माथिल्लो भागमा)।
- मिति — पत्र लेखिएको मिति।
- प.सं. (पत्र संख्या) र च.नं. (चलानी नम्बर) — कार्यालयको आन्तरिक अभिलेखीकरणका लागि।
- प्राप्तकको ठेगाना — जसलाई पत्र लेखिन्छ, त्यसको नाम र ठेगाना ('श्री ... महोदय')।
- विषय — पत्रको मूल विषयवस्तु छोटकरीमा उल्लेख गरिने भाग।
- सम्बोधन — 'महोदय,' जस्तो औपचारिक सम्बोधन।
- मुख्य भाग (बडी) — पत्रको वास्तविक सन्देश वा अनुरोध।
- तपसिल (आवश्यक भए) — विस्तृत विवरण तालिकाबद्ध रूपमा।
- पुनश्च: (यदि थप जानकारी दिनुपरे) — पत्रको अन्त्यमा थप्ने महत्त्वपूर्ण जानकारी।
- अन्त्य — 'भवदीय' पछि पद र नाम।
नमूना चिठीको विश्लेषण
पाठमा दिइएको नमूना चिठी शीतोष्ण बागवानी केन्द्र, थाहा नगरपालिका (मकवानपुर) ले शीतोष्ण बागवानी केन्द्र, घरपझोंग गाउँपालिका (मुस्ताङ) लाई लेखेको हो। विषय हो — 'बिउबिजन उपलब्ध गराइदिने सम्बन्धमा'। पत्रमा माफा रायोको बिउ, स्थानीय लसुन, धनियाँ, बन्दा, काउली, ब्रोकाउली र सिमीको बिउ गरी सातओटा वस्तुको तपसिल दिइएको छ र अन्त्यमा ट्रान्सपोर्ट व्यवस्था र भुक्तानीसम्बन्धी अनुरोधसहित पुनश्च: थपिएको छ। पत्रमा निर्देशक उमाकान्त ठाकुरको हस्ताक्षर छ।
मौलिक, तत्सम, तद्भव र आगन्तुक शब्द
पाठमा नेपाली भाषाका शब्दहरूको स्रोतका आधारमा वर्गीकरण गरिएको छ:
| वर्ग | अर्थ/विशेषता | उदाहरण |
|---|---|---|
| तत्सम शब्द | संस्कृतबाट ज्यूँदै (कुनै परिवर्तन नगरी) आएका शब्द | अश्रु, आश्चर्य, निद्रा, पक्षी |
| तद्भव शब्द | तत्सम शब्दबाट फेरबदल भई बनेका शब्द | आँसु, अचम्म, निद, पन्छी |
| आगन्तुक शब्द | अन्य भाषाबाट (विदेशी वा नेपालभित्रकै अन्य भाषाबाट) भित्रिएका शब्द | स्कुल, कलेज, डाक्टर, इन्जिनियर, चाउमिन, कानुन, रोदी, पसल, डम्फु, पटुका |
| मौलिक शब्द | तत्सम र तद्भव दुवै गरी नेपाली भाषाकै आफ्नै भएका शब्द (संस्कृतबाट व्युत्पन्न भई नेपालीमा स्थापित) | माथिका तत्सम र तद्भव दुवै समूह मौलिक मानिन्छन् |
इमेल लेखनको ढाँचा
इमेल (इलेक्ट्रोनिक मेल) इन्टरनेटमार्फत कम्प्युटर वा अन्य उपकरणबाट पत्र पठाउने विधि हो। इमेलका दुई मुख्य भाग हुन्छन् — हेडर (शीर्ष) र बडी (मुख्य भाग)।
| भाग | विवरण |
|---|---|
| फ्रम (From) | सन्देश पठाउनेको इमेल ठेगाना |
| टु (To) | सन्देश प्राप्त गर्नेको इमेल ठेगाना |
| सिसी (CC / कार्बन कपी) | ऐच्छिक; एकजनालाई पठाइएको मेल अरूलाई पनि पठाउनुपर्दा तिनको ठेगाना यहाँ राखिन्छ; सबैले सबैको ठेगाना देख्न सक्छन् |
| बिसिसी (BCC / ब्लाइन्ड कार्बन कपी) | ऐच्छिक; सीसीजस्तै तर प्राप्तकर्ताहरूले एकअर्काको ठेगाना देख्न सक्दैनन् |
| सब्जेक्ट (Subject / विषय) | मेलको उद्देश्य वा विषय छोटकरीमा |
| बडी (मुख्य भाग) | वास्तविक सन्देश समावेश गरिने भाग |
| अट्याच्मेन्ट (Attachment / संलग्न) | ऐच्छिक; फाइल, फोटो, अडियो, भिडियो, लिङ्क आदि पठाउन प्रयोग गरिन्छ |
समाचार लेखन
छापा र विद्युतीय माध्यममा समाचार लेख्दा उल्टो पिरामिड शैलीको प्रयोग गरिन्छ, अर्थात् सबभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा (आमुख) सुरुमा लेखिन्छ, त्यसपछि क्रमशः आमुखमा लेखिएको कुरालाई पुष्टि गर्दै जाने सूचना वा विवरण लेखिन्छ।
सम्पादकलाई चिठी
कुनै पत्रपत्रिकाका सम्पादकलाई विभिन्न समसामयिक समस्यामा केन्द्रित भई लेखिने पत्रलाई सम्पादकलाई पत्र भनिन्छ। यस्ता पत्रमा बारम्बार बिजुली अवरुद्ध, पानीको अनियमित आपूर्ति, सहरीकरणको समस्या आदि विविध विषयमा सम्बन्धित निकायको ध्यान आकृष्ट गराउने उद्देश्यले लेखिन्छ। पत्रिकामा प्रकाशित समाचारबारे सहमति वा असहमति राखेर लेखिएका पत्र पनि यसैअन्तर्गत पर्छन्।
घटना टिपोट र रिपोर्टिङ
कुनै घटना भएपछि त्यसको विवरण टिप्ने र रिपोर्टिङ गर्ने कार्य नै घटना टिपोट र रिपोर्टिङ हो। घटनास्थलको यथार्थ विवरण टिपोट गरी त्यसको प्रत्यक्ष रिपोर्टिङ सञ्चार माध्यमबाट पत्रकारले गर्छन्। कुनै घटना घट्न सक्ने आशङ्का भएमा घटनास्थल वरपरको अवस्था जाँच गरी रिपोर्टिङ गर्ने काम प्रहरीबाट पनि हुन्छ।
महत्वपूर्ण शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| शीतोष्ण | ठन्डा र गर्मी दुवै मिश्रित |
| सङ्घीय | सङ्घ भएको, सङ्घसम्बन्धी |
| बागवानी | फलफूल खेती, बगैंचासम्बन्धी |
| भुक्तानी | तिर्नुपर्ने रकम चुक्ता गर्ने काम |
| अत्यधिक | धेरै बढी |
| उपत्यका | पहाडघेरिएको समथर भूभाग |
| कृषक | किसान, खेती गर्ने व्यक्ति |
| नगदेबाली | नगद आम्दानीका लागि उब्जाइने बाली |
| तपसिल | विस्तृत विवरण भएको सूची |
महत्वपूर्ण बुँदा
- व्यावसायिक चिठी औपचारिक, स्पष्ट र विषयकेन्द्रित हुनुपर्छ।
- पत्रमा प्रेषकको ठेगाना, मिति, प.सं./च.नं., प्राप्तकको ठेगाना, विषय, सम्बोधन, मुख्य भाग, तपसिल (आवश्यक भए), र अन्त्यमा 'भवदीय' सहितको हस्ताक्षर हुन्छ।
- नेपाली शब्दलाई स्रोतका आधारमा तत्सम, तद्भव र आगन्तुकमा वर्गीकरण गरिन्छ; तत्सम र तद्भव दुवैलाई मौलिक शब्द मानिन्छ।
- इमेलका हेडर (From, To, CC, BCC, Subject) र बडी गरी दुई मुख्य भाग हुन्छन्।
- समाचार लेखनमा उल्टो पिरामिड शैली प्रयोग गरिन्छ — महत्त्वपूर्ण कुरा पहिले लेखिन्छ।
- सम्पादकलाई चिठी समसामयिक समस्यामा सम्बन्धित निकायको ध्यानाकर्षण गराउन लेखिन्छ।
- घटना टिपोट र रिपोर्टिङमा घटनास्थलको यथार्थ विवरण समावेश हुनुपर्छ।
SEE परीक्षा केन्द्रित पुनरावृत्ति
| शीर्षक | मुख्य कुरा |
|---|---|
| पाठको प्रकार | व्यावहारिक लेखन (व्यावसायिक चिठी + इमेल + समाचार + सम्पादकलाई चिठी + घटना टिपोट) |
| नमूना पत्रको विषय | बिउबिजन उपलब्ध गराइदिने सम्बन्धमा |
| पत्र प्रेषक/प्राप्तक | शीतोष्ण बागवानी केन्द्र, थाहा नगरपालिका (मकवानपुर) → शीतोष्ण बागवानी केन्द्र, घरपझोंग गाउँपालिका (मुस्ताङ) |
| पत्रका अङ्ग | ठेगाना, मिति, प.सं./च.नं., विषय, सम्बोधन, मुख्य भाग, तपसिल, पुनश्च:, भवदीय |
| शब्द वर्गीकरण | तत्सम, तद्भव, आगन्तुक, मौलिक |
| इमेलका भाग | हेडर (From, To, CC, BCC, Subject), बडी, अट्याच्मेन्ट |
| समाचार लेखन शैली | उल्टो पिरामिड शैली |
| महत्वपूर्ण शब्द | शीतोष्ण, सङ्घीय, बागवानी, भुक्तानी, कृषक, नगदेबाली, तपसिल |
| सम्भावित प्रश्नका क्षेत्र | पत्र लेखन (व्यावसायिक/निवेदन), इमेल लेखन, समाचार लेखन, सम्पादकलाई चिठी, घटना रिपोर्टिङ, भाषिक संरचना (करण-अकरण, ब-व, तत्सम-तद्भव-आगन्तुक) |