दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्

Question

Accepted Answer

अनुच्छेद: 'प्रत्येक जीवका शरीरमा एउटा अत्यन्त सूक्ष्म मन हुन्छ। यो अत्यन्त तीव्र र गतिवान् हुन्छ। यसले इन्द्रियलाई नियन्त्रण गरेको हुन्छ। यसको आत्मासँग सम्बन्ध विच्छेद भयो भने अचेतन भएर सुप्त रहन्छ। प्रत्येक व्यक्तिका मनमा सत्त्व, रज र तम गरी तीन प्राकृतिक गुण हुन्छन्। यीमध्ये सामान्यतया कुनै एउटा प्रबल हुन्छ। व्यक्तिमा तीन गुणमध्ये जुन गुण प्रबल रहन्छ, व्यक्तिको आचरण र आनीबानी पनि सोही गुणका विशेषता अनुरूपकै हुने गर्छ। समय समयमा आहार, आचरण र परिस्थितिको प्रभावले अन्य गुण पनि जागृत हुन्छन्। आशक्त र द्वेष शून्य वास्तविक मन सात्त्विक मन हो। रागयुक्त, सचेत र चञ्चल मन राजस मन हो। क्रोधी र अज्ञानी मनलाई तामस भनिन्छ। त्यसैले सात्त्विक मनलाई शुद्ध, सत्त्व वा प्राकृतिक मानिन्छ भने राजस र तामसलाई दोषपूर्ण मानिन्छ। आत्माबाट चेतना प्राप्त गरेपछि स्वाभाविक वा दोषपूर्ण मनले आफ्ना गुणअनुसार इन्द्रियलाई आआफ्ना वस्तुमा संलग्न गराउँछ। त्यहीअनुसार शारीरिक कार्य सम्पन्न हुन्छन्। आत्माले मनद्वारा इन्द्रियलाई अर्थात् शरीरका अङ्गलाई उत्तेजित गर्छ किनभने मन नै आत्माको साधन हो। मनको सम्पर्क जुन इन्द्रियसँग हुन्छ, ज्ञान पनि त्यही इन्द्रियद्वारा प्राप्त हुन्छ।' (क) प्रश्नहरू • व्यक्तिका मनमा कुन कुन गुण रहेका हुन्छन्? • मन र इन्द्रियबिचको सम्बन्ध देखाउनुहोस्। • राजस र तामस मनको तुलना गर्नुहोस्। • व्यक्तिका व्यवहार कसरी निर्धारण हुँदै रहेछन्? उत्तरहरू • व्यक्तिका मनमा सत्त्व, रज र तम गरी तीन प्राकृतिक गुण रहेका हुन्छन्। • आत्माले मनद्वारा इन्द्रियलाई अर्थात् शरीरका अङ्गलाई उत्तेजित गर्छ किनभने मन नै आत्माको साधन हो; मनको सम्पर्क जुन इन्द्रियसँग हुन्छ, ज्ञान पनि त्यही इन्द्रियद्वारा प्राप्त हुन्छ। • रागयुक्त, सचेत र चञ्चल मनलाई राजस मन भनिन्छ भने क्रोधी र अज्ञानी मनलाई तामस भनिन्छ। सात्त्विक मनलाई शुद्ध र प्राकृतिक मानिन्छ भने राजस र तामस दुवैलाई दोषपूर्ण मानिन्छ। • व्यक्तिमा तीन गुणमध्ये जुन गुण प्रबल रहन्छ, त्यसैअनुसार व्यक्तिको आचरण र आनीबानी निर्धारण हुन्छ; साथै समय-समयमा आहार, आचरण र परिस्थितिको प्रभावले अन्य गुण पनि जागृत भई व्यवहारमा असर पार्छन्। (ख) भाषिक संरचना र वर्णविन्यास पहिचान गर्नुहोस् प्रश्नहरू • अनुच्छेदका 'गर्छ' र 'मानिन्छ' क्रियापदको धातु पहिचान गर्नुहोस्। • अनुच्छेदबाट सकर्मक क्रिया भएका कुनै दुई धातु टिपी अनुच्छेदमा प्रयोग भएका भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्। • अनुच्छेदबाट दीर्घ ईकार प्रयोग भएका चारओटा शब्द पहिचान गर्नुहोस्। उत्तरहरू • 'गर्छ' को धातु 'गर्' हो (गर्नु धातुबाट); 'मानिन्छ' को धातु 'मान्' हो (मान्नु धातुबाट)। • सकर्मक धातु: 'नियन्त्र्' (नियन्त्रण गर्नु) — वाक्य: उसले आफ्ना इच्छालाई नियन्त्रण गऱ्यो। 'प्राप्त्' (प्राप्त गर्नु) — वाक्य: विद्यार्थीले परीक्षामा राम्रो अङ्क प्राप्त गऱ्यो। • दीर्घ ईकार प्रयोग भएका शब्द: जीवका, सोही, क्रोधी, अज्ञानी।