कर्तव्य

'कर्तव्य' कथाका लेखक गुरुप्रसाद मैनाली हुन्, जो नेपाली आधुनिक कथा-साहित्यका अग्रणी र स्थापित कथाकारका रूपमा परिचित छन्। उनका कथाहरूमा ग्रामीण समाजको यथार्थ जीवन, मानवीय सम्बन्ध, पारिवारिक मूल्य-मान्यता र सामाजिक विसङ्गतिको सूक्ष्म चित्रण पाइन्छ।

'कर्तव्य' एउटा सामाजिक तथा पारिवारिक यथार्थवादी कथा हो, जसमा गाउँका न्यायप्रिय मुखिया गड्गाधरको मृत्युपछि उनका दुई छोरा मुरलीधर र श्रीधरबिच सम्पत्ति (जिउनी खेत) लाई लिएर उत्पन्न विवाद र त्यसपछि मुरलीधरले देखाएको क्षमाशील कर्तव्यभावको कथा वर्णन गरिएको छ।

गाउँका मुखिया गड्गाधर ज्वरो लागेर नौ दिनमै मृत्यु हुन्छन्। उनी आफ्नो विपुल सम्पत्तिलाई 'जनताको थाती' ठान्ने र गाउँका दुःखी-गरिबलाई सधैं सघाउने महान् पुरुष थिए, जसकारण गाउँमा उनी 'ग्रामपिता' जत्तिकै प्रिय थिए। उनको मृत्युले दश गाउँलाई ठुलो क्षति पुऱ्याउँछ। उनका दुई छोरा थिए — जेठा मुरलीधर (धार्मिक, परम्परावादी ब्राह्मण पण्डित) र कान्छा श्रीधर (राजनीतिक दलका सदस्य, आधुनिक विचारका)। बाबुले जिउनीको रूपमा राखेको 'पिपले खेत' लाई लिएर दुई भाइबिच विवाद उत्पन्न हुन्छ — श्रीधरले बाबुसँगै बसेकाले एकलौटी हक दाबी गर्छन् भने मुरलीधर बाबुको 'आधा-आधा बाँडेर खानू' भन्ने अन्तिम वचनको आधारमा आधा हक दाबी गर्छन्। गाउँको भेला असफल भएपछि मुद्दा अदालतसम्म पुग्छ, जहाँ कानुनी आधारमा श्रीधरले खेत जित्छन् र मुरलीधर हार्छन्। पछि श्रीधरका छोरा शशीधरको विवाहमा मुरलीधर र उनका परिवारलाई नबोलाइए पनि, मुरलीधर आफ्नो कर्तव्य ठानी नबोलाइकनै विवाहमा पुग्छन् र पिताको भूमिका निर्वाहसमेत गर्छन्। केही समयपछि श्रीधर गम्भीर बिरामी पर्दा आफ्नो विगतको अन्यायमा पश्चाताप गर्छन् र मुरलीधरसँग क्षमा माग्छन्। मुरलीधर सबै बिर्सी भाइलाई उपचारका लागि आफ्नै घर लैजान्छन्।

मुरलीधर: धार्मिक आस्थामा दृढ, आफ्नो पिताको आदर्श पछ्याउने, विनम्र र त्यागी। जिउनी खेतको विवादमा हारे पनि उनले कहिल्यै प्रतिशोधको भावना राखेनन्। भाइले अपमान गर्दा पनि आफ्नो पारिवारिक कर्तव्य र कुलको मर्यादा सम्झी नबोलाइकनै भतिजाको विवाहमा पुगे, जसले उनको उदार र कर्तव्यनिष्ठ चरित्र देखाउँछ। अन्त्यमा बिरामी भाइलाई क्षमा गरी उपचारका लागि लैजाने निर्णयले उनको महानता र भाइप्रतिको निस्वार्थ स्नेह पुष्टि हुन्छ।

श्रीधर: महत्वाकांक्षी, आधुनिक विचारका तर सुरुमा स्वार्थी र लोभी देखिने पात्र। जिउनी खेतमा एकलौटी हक जमाउन कानुनी दाउपेच अपनाए। तर कथाको अन्त्यमा आफ्नो विगतको अन्यायमा गहिरो पश्चाताप गर्दै दाजुसँग क्षमा माग्छन्, जसले उनको मानवीय पक्ष र आत्मबोधको क्षमता देखाउँछ।

कथाको मुख्य भाव हो — पारिवारिक सम्पत्तिको स्वार्थले दाजुभाइबिचको सम्बन्धमा दरार ल्याए पनि, सच्चा कर्तव्यभावना र क्षमाशीलताले त्यो सम्बन्धलाई पुनः जोड्न सकिन्छ। कर्तव्य पालना गर्नु भनेको बदलाको आशा नराखी आफ्नो धर्म निर्वाह गर्नु हो।

यस कथाले सिकाउँछ — सम्पत्ति वा स्वार्थका कारण पारिवारिक सम्बन्धमा जतिसुकै दरार आए पनि, कर्तव्यनिष्ठा, क्षमाशीलता र निस्वार्थ स्नेहले ती सम्बन्ध पुनः जोड्न सकिन्छ। बदलाको भावनाभन्दा कर्तव्यको भावना नै साँचो मानवताको कसी हो।

'कर्तव्य' शीर्षक सार्थक छ, किनभने सम्पूर्ण कथा मुरलीधरले आफ्नो कर्तव्यलाई सम्पत्तिको स्वार्थ, अपमान वा प्रतिशोधभन्दा माथि राखेको देखाउँछ — न बोलाइकनै भतिजाको विवाहमा जानु, न त बिरामी भाइलाई क्षमा गरी उपचार गराउनु, दुवै घटनाले कर्तव्यको उदाहरण प्रस्तुत गर्छन्।