लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा

नोट: दिइएको अर्थ-सूचीमा 'मान, सम्मान प्राप्त' र 'हार्दिकतापूर्वक गरिएको सहयोग' भन्ने थप दुई अर्थ पनि समावेश छन्, जुन माथिका सातओटा शब्दसँग सीधा मेल खाँदैनन् — यी विकर्षक (distractor) विकल्पका रूपमा राखिएका हुन् सक्छन्।

मूल अनुच्छेद (सङ्क्षिप्त रूपसहित): 'रासस का पत्रकार मोहन प्रमको अन्तर्वार्ता लिएर घर गए। उनकी श्रीमती रमा जनता माविमा प्रअ थिइन्। विव्यसको बैठक सकेर निस्कँदा उनलाई ढिलो भएछ। बाटामा त्रिविका उपप्रा दावासँग र प्रजिअ रमेशसँग रमाको भेट भएछ। उनीहरू एकछिन कुराकानी गरेर आआफ्ना घरतिर लागेछन्। रमा घर पुग्दा पत्रकार मोहन गोपमा प्रकाशित समाचार पढेर बसेका रहेछन्।' पूरा रूपसहित पुनर्लेखन: राष्ट्रिय समाचार समितिका पत्रकार मोहन प्रधानको अन्तर्वार्ता लिएर घर गए। उनकी श्रीमती रमा जनता माध्यमिक विद्यालयमा प्रधानाध्यापक थिइन्। विद्यालय व्यवस्थापन समितिको बैठक सकेर निस्कँदा उनलाई ढिलो भएछ। बाटामा त्रिभुवन विश्वविद्यालयका उपप्राध्यापक दावासँग र प्रमुख जिल्ला अधिकारी रमेशसँग रमाको भेट भएछ। उनीहरू एकछिन कुराकानी गरेर आआफ्ना घरतिर लागेछन्। रमा घर पुग्दा पत्रकार मोहन गोरखापत्रमा प्रकाशित समाचार पढेर बसेका रहेछन्।

• शिक्षामन्त्री — देवकोटा वि.सं. २०१३ मा नेपालका शिक्षामन्त्री बनेका थिए। • प्रज्ञाप्रतिष्ठान — देवकोटाले नेपाल राजकीय प्रज्ञाप्रतिष्ठानको स्थापनामा सक्रिय भूमिका खेले। • त्रिभुवनविश्वविद्यालय — त्रिभुवनविश्वविद्यालय कहाँ रहने भन्ने स्थान चयन पनि देवकोटाबाटै भएको थियो।

यो मौखिक उच्चारण अभ्यास हो। तलका शब्दहरू उच्चारण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा: • मानवतावादी — 'त्ता' लाई स्पष्ट पार्ने • वरदपुत्र — 'र्द' लाई मिलाएर उच्चारण गर्ने • शुभचिन्तक — 'शु' र 'चिन्तक' लाई छुट्याएर स्पष्ट पार्ने • दूरदर्शिता — दीर्घ 'ऊ' लाई स्पष्ट उच्चारण गर्ने • उच्च पदस्थ — दुवै 'च' लाई बलियो उच्चारण गर्ने • स्मरणशक्ति — 'स्मर' लाई संयुक्त रूपमा उच्चारण गर्ने • उद्दीप्त — 'द्दी' लाई स्पष्ट पार्ने • सारगर्भित — 'र्भि' लाई मिलाएर उच्चारण गर्ने • शृङ्खला — 'शृ' लाई स्पष्ट पार्दै उच्चारण गर्ने • प्राध्यापक — 'ध्या' लाई संयुक्त रूपमा उच्चारण गर्ने • नक्षत्र — 'क्ष' लाई स्पष्ट पार्ने • प्रताडित — 'डि' लाई स्पष्ट उच्चारण गर्ने

यो कक्षाकोठामा साथीहरूसँग पालैपालो गरिने मौखिक वाचन क्रियाकलाप हो। प्रत्येक विद्यार्थीले जीवनीको एक-एक अनुच्छेद स्पष्ट उच्चारण र उपयुक्त गतिमा पढ्नुपर्छ।

प्रश्नहरू • 'लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा' जीवनीमा देवकोटाको बाल्यकालको वर्णन कुन अनुच्छेदमा गरिएको छ? • जीवनीको अन्तिम अनुच्छेदको सार वाक्य कुन हो? • जीवनीमा देवकोटाको जीवनका कठिन क्षणको वर्णन कुन सन्दर्भपछि आएको छ? • देवकोटाका कृतिसम्बन्धी वर्णन जीवनीको कतिौं अनुच्छेदमा छ? उत्तरहरू • देवकोटाको बाल्यकालको वर्णन जीवनीको तेस्रो अनुच्छेदमा गरिएको छ। • जीवनीको अन्तिम अनुच्छेदको सार वाक्य हो: 'देवकोटाको कवित्व प्रतिभा, कविताको गुणात्मक मूल्य र सङ्ख्यात्मक योगदान आज पनि अद्वितीय रहेको छ।' • जीवनीमा देवकोटाको जीवनका कठिन क्षणको वर्णन आमा, बुबा र माहिली छोरी गुमाएको (पारिवारिक वियोगको) सन्दर्भपछि, तथा जीवनको अन्त्यतिर क्यान्सर रोग र उपचारको आर्थिक सङ्कटको सन्दर्भपछि पनि आएको छ। • देवकोटाका कृतिसम्बन्धी वर्णन जीवनीको सातौं अनुच्छेदमा मुख्य रूपमा रहेको छ।

अनुच्छेद: 'छाँगो छड्छड़ाए भैं बिजुली वेगमा कविता लेख्ने देवकोटा नेपाली भाषा साहित्यका स्वच्छन्दतावादी साहित्यकार हुन्...' प्रश्नहरू • देवकोटाको निबन्ध सङ्ग्रहको नाम के हो? • देवकोटा प्रसिद्ध महाकाव्य कुन कुन हुन्? • देवकोटाले कुन कृतिमार्फत लोकभाकालाई शिखरमा पुऱ्याए? • देवकोटा किन सर्वोत्कृष्ट नेपाली साहित्यकारका रूपमा परिचित छन्? उत्तरहरू • देवकोटाको निबन्ध सङ्ग्रहको नाम 'लक्ष्मी निबन्ध सङ्ग्रह' हो। • देवकोटाका प्रसिद्ध महाकाव्य शाकुन्तल, सुलोचना, महाराणा प्रताप र प्रमिथस हुन्। • देवकोटाले 'मुनामदन' कृतिमार्फत लोकभाकालाई शिखरमा पुऱ्याए। • देवकोटाले लगातार चार दशकसम्म विभिन्न विधाका दर्जनौं साहित्यिक कृति रचना गरी सङ्ख्यात्मक र गुणात्मक दुवै दृष्टिले नेपाली साहित्यलाई अत्यन्त समृद्ध तुल्याएकाले उनी सर्वोत्कृष्ट नेपाली साहित्यकारका रूपमा परिचित छन्।

(क) लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको व्यक्तिगत जीवनमा कस्ता कस्ता उतारचढाब आए, उनको जीवनीका आधारमा लेख्नुहोस्। देवकोटाको जीवनमा धेरै उतारचढाब आएका थिए। शिक्षित र स्नेहमय परिवारमा जन्मेका उनले किशोरावस्थादेखि नै स्तरीय साहित्य रचना गरी चर्चा कमाए। तर २५/२६ वर्षकै छोटो अवधिमा उनले आमा, बुबा र आफ्नी माहिली छोरी गुमाउनुपऱ्यो, जसले उनलाई गहिरो पीडा दियो। पढ्दै-पढ्दै कमाउनुपर्ने बाध्यताले उनको कलेज जीवनलाई पनि कठिन बनायो। प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा सहभागी हुँदा बनारसमा प्रवासी जीवन विताउनुपर्यो र त्यहाँ गम्भीर रूपमा बिरामी परे। जीवनको उत्तरार्धमा शिक्षामन्त्री जस्तो उच्च ओहदामा पुगे तापनि अन्त्यमा क्यान्सर रोग र उपचारको आर्थिक अभावले उनलाई असाध्य सताएको थियो। यसरी सुख र दुःखका थुप्रै उतारचढाबका बाबजुद उनले आफ्नो साहित्य-साधना कहिल्यै रोकेनन्। (ख) देवकोटामा रहेको देशप्रेम र क्रान्ति चेतनाको वर्णन गर्नुहोस्। देवकोटामा गहिरो देशप्रेम र क्रान्ति चेतना थियो। राणाकालीन निरङ्कुशताको समयमा जब मुलुकमा प्रजातन्त्र प्राप्तिका लागि क्रान्तिको आगो सल्किँदै थियो, त्यति बेला उनी पनि विद्रोहको बाटो समाते र वि.सं. २००४ मा प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा सक्रिय सहभागी भए। उनी घरपरिवारलाई थाहा नदिई बनारसतर्फ प्रवासिए र त्यहाँबाट निस्किने 'युगवाणी' पत्रिकामार्फत निरङ्कुशताविरुद्ध विद्रोहको वाणी फुके। विदेशमा गम्भीर रूपमा बिरामी परे तापनि उनले विदेशमा बसेर मर्नुभन्दा आफ्नै देशमा बसेर सक्दो सेवा गर्ने विचार लिई स्वदेश फर्किए। पछि शिक्षामन्त्री हुँदा नेपाली भाषालाई पठनपाठनमा अनिवार्य विषय बनाउने पहल गर्नु र विश्वमञ्चमा नेपाली भाषा-साहित्यको गौरव बढाउनु पनि उनको देशप्रेमकै प्रमाण हो। (ग) देवकोटालाई आशुकविका रूपमा चिनाउनुहोस्। देवकोटा आशुकवि (तत्कालै कविता रच्न सक्ने कवि) का रूपमा प्रख्यात छन्। उनी कुरा गर्दागर्दै नै कविता लेख्न सक्थे र कवितैकवितामा कुराकानी गर्न सक्थे। तीन महिनामा 'शाकुन्तल' महाकाव्य, १० दिनभित्रका ६० घण्टामा 'सुलोचना' महाकाव्य र एकै रातमा 'कुञ्जिनी' खण्डकाव्य रचना गर्नु उनको असाधारण आशुकवित्वको ज्वलन्त प्रमाण हो। साथीहरूको अगाडि मात्र १५ मिनेटमा 'दरबार स्कुल' शीर्षकको कविता रचना गरी सुनाउनुले पनि बाल्यकालदेखि नै उनको यो प्रतिभा प्रस्ट देखिन्छ। (घ) 'लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा' को जीवनीबाट कस्तो सन्देश पाइन्छ, लेख्नुहोस्। यस जीवनीबाट पारिवारिक वियोग, आर्थिक अभाव र स्वास्थ्य समस्या जस्ता कठिनाइको सामना गर्दा पनि निरन्तर मिहिनेत र लगनका साथ आफ्नो सिर्जनशीलता तथा कर्तव्यलाई अघि बढाउन सकिन्छ भन्ने सन्देश पाइन्छ। साथै देशभक्ति, मानवसेवा र सामाजिक उत्तरदायित्वको भावना अपनाई राष्ट्रको हितमा योगदान पुऱ्याउनुपर्छ भन्ने सन्देश पनि यसले दिन्छ।

(क) देवकोटाको महासागर जस्तो प्रतिभा राणाहरूको निरङ्कुशताको साँघुरो सुरुङभित्र कसरी बग्न सक्थ्यो र? यस भनाइमा देवकोटाको असीमित (महासागरजस्तै विशाल) साहित्यिक प्रतिभालाई राणाकालीन निरङ्कुश शासनको साँघुरो र दमनकारी वातावरणसँग तुलना गरिएको छ। जसरी विशाल महासागर कुनै साँघुरो सुरुङभित्र अटाउन सक्दैन, त्यसरी नै देवकोटाको स्वतन्त्र चिन्तन र विशाल सिर्जनशीलता निरङ्कुश शासनको सीमित र नियन्त्रित परिवेशमा थुनिइरहन सक्दैनथ्यो। यसैले नै उनी प्रजातन्त्र आन्दोलनमा संलग्न भई विद्रोहको बाटो समाते भन्ने आशय यस वाक्यले बोकेको छ। (ख) हिउँको माभमा जन्मेको हाम्रो साहित्य कहिल्यै पनि एउटै पर्वतशृङ्खलाको भुलभुलैयामा बिलाउने छैन। यो भनाइ देवकोटाले अफ्रो एसियाली लेखक सम्मेलनमा दिएको भाषणको अंश हो। यसमा नेपाली साहित्यलाई हिमालको काखमा जन्मेको साहित्यका रूपमा चित्रण गरिएको छ र यो साहित्य नेपालको भौगोलिक सीमा (पर्वतशृङ्खला) भित्रै सीमित रहनेछैन भन्ने आशय व्यक्त गरिएको छ। बरु यो साहित्य विश्व साहित्यको प्रवाहसँग मिसिएर एसिया र अफ्रिकाका साहित्यसँग समेत सम्बन्ध राख्दै अझ सुन्दर र सम्पन्न बनेर फेरि आफ्नै मातृभूमिमा फर्किनेछ भन्ने गहन र आशावादी भाव यस भनाइले व्यक्त गर्छ।

लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको साहित्यिक योगदान बहुआयामिक र अतुलनीय छ। उनले महाकाव्य, खण्डकाव्य, कविता, निबन्ध, नाटक र उपन्यास गरी लगभग सबै विधामा कलम चलाई नेपाली साहित्यलाई सङ्ख्यात्मक र गुणात्मक दुवै दृष्टिले समृद्ध बनाए। उनले भ्याउरे छन्द (लोकभाका) लाई 'मुनामदन' मार्फत साहित्यिक शिखरमा पुऱ्याई सर्वसाधारण जनतासम्म साहित्यलाई पुऱ्याउने काम गरे। उनको असाधारण सिर्जनशील गति (जस्तै छोटो समयमा महाकाव्य रचना गर्नु) र भावनात्मक गहिराइले उनलाई नेपाली साहित्यको सर्वोच्च स्थानमा पुऱ्यायो। उनको योगदानले नेपाली साहित्यलाई विश्व साहित्यको हाराहारीमा उभ्याउने काम गऱ्यो, जसका कारण उनी जनस्तरबाटै 'महाकवि' को पदवीले सम्मानित छन्।

अनुच्छेद: 'भाषाले भाषिक समुदायको संस्कृति र जीवनपद्धतिलाई प्रतिबिम्बित गर्छ...भाषिक आत्मनिर्भरतातिर पनि हाम्रो सोच र प्रयास अगाडि बढ्नुपर्छ।' चारओटा मुख्य बुँदा: • भाषाले भाषिक समुदायको संस्कृति र जीवनपद्धतिलाई प्रतिबिम्बित गर्छ। • नेपाली भाषामा प्रखर अभिव्यक्ति क्षमता र नयाँ शब्द आत्मसात् गर्ने क्षमता दुवै छ। • देशको भाषिक मौलिकताको रक्षा राष्ट्रको अस्मितासँग गाँसिएको हुन्छ। • नेपाली भाषाको मौलिकता जोगाउन भाषिक आत्मनिर्भरतातर्फ सोच र प्रयास बढाउनुपर्छ। सारांश: भाषाले भाषिक समुदायको संस्कृति र जीवनशैलीलाई झल्काउँछ। नेपाली भाषामा भाव व्यक्त गर्ने प्रबल क्षमता भएसँगै नयाँ-नयाँ शब्द आत्मसात् गर्ने क्षमता पनि छ। भाषिक मौलिकताको संरक्षण राष्ट्रको पहिचानसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित हुने भएकाले अनावश्यक रूपमा विदेशी शब्द प्रयोग नगरी भाषिक आत्मनिर्भरतातर्फ अग्रसर हुनु आजको आवश्यकता हो।

देवकोटाको जीवनी पढेपछि मलाई जुनसुकै कठिनाइमा पनि हार नमानी निरन्तर मिहिनेत गर्ने व्यक्ति बन्नुपर्छ जस्तो लाग्यो। उनले पारिवारिक वियोग र आर्थिक अभावजस्ता ठूला कठिनाइको सामना गर्दा पनि आफ्नो सिर्जना यात्रा कहिल्यै रोकेनन्। मलाई पनि आफ्नो लक्ष्यप्रति दृढ रही, समाज र देशको हितमा योगदान पुऱ्याउने र मानवसेवालाई नै सबैभन्दा ठूलो धर्म ठान्ने व्यक्ति बन्न मन लाग्यो।

'देवकोटा छाँगो छड्छड़ाए भैं कविता लेख्ने कवि हुन्' भन्ने भनाइसँग म पूर्णतः सहमत छु। जीवनीमा उल्लेख भएअनुसार उनले तीन महिनामा 'शाकुन्तल' महाकाव्य, दस दिनभित्र 'सुलोचना' महाकाव्य र एकै रातमा 'कुञ्जिनी' खण्डकाव्य रचना गरेका थिए, जुन उनको असाधारण र निरन्तर बगिरहने सिर्जनशीलताको प्रमाण हो। जसरी छाँगो (झरना) निरन्तर र वेगका साथ बग्दै रहन्छ, त्यसैगरी देवकोटाको कविता-प्रतिभा पनि कहिल्यै रोकिएन। यसैले यो उपमा उनको साहित्यिक व्यक्तित्वलाई अत्यन्त सटीक ढङ्गले चित्रण गर्छ भन्ने मलाई लाग्छ।

अनुच्छेद: 'समुद्र सतहभन्दा १५ हजारदेखि २५ हजार फिटमाथि आकाशमा उत्पन्न विद्युत्को प्रवाह हो चट्याङ...चट्याङ प्रभावित व्यक्तिको शरीरमा विद्युतीय भण्डार रहँदैन त्यसैले यस्ता व्यक्तिलाई छुँदा कुनै असर पर्दैन।' (क) प्रश्नहरू • चट्याङ भनेको के हो? • चट्याङ कसरी पर्छ? • चट्याङ परेका वेला गर्न नहुने काम के के हुन्? • चट्याङबाट हुने दुर्घटनाबाट कसरी बच्न सकिन्छ? उत्तरहरू • समुद्र सतहभन्दा १५ देखि २५ हजार फिटमाथि आकाशमा उत्पन्न हुने विद्युत्को प्रवाहलाई चट्याङ भनिन्छ। • बादलमा भएका कण आवेशित भई धन र ऋण आवेशमा परिवर्तित हुँदा विद्युत् उत्पन्न हुन्छ र यो करेन्टले पृथ्वीको सतहमा उच्च भोल्टेजले ठक्कर खाँदा चट्याङ पर्छ। • विद्युतीय उपकरणको प्रयोग गर्नु, बिजुलीको पोल छेउमा बस्नु, मोबाइल वा टेलिफोन प्रयोग गर्नु, अग्लो वस्तु/रुख/पाइप/बाँसनजिक जानु, खुला चउर वा गाडीमा जानु, कम्प्युटर/टेलिफोनजस्ता विद्युतीय सुचालक वस्तुनजिक बस्नु आदि काम गर्न हुँदैन। • चट्याङ पर्न लाग्दा फलामे पदार्थभन्दा टाढा बस्ने, विद्युतीय उपकरण प्रयोग नगर्ने, समतल भूमिमा निस्केर सुरक्षित स्थान वा पक्की भवनमा आश्रय लिने, र चट्याङले प्रभावित व्यक्तिलाई तुरुन्त अस्पताल पुऱ्याउने गरेमा दुर्घटनाबाट बच्न सकिन्छ। (ख) भाषिक संरचना र वर्णविन्यास पहिचान गर्नुहोस् प्रश्नहरू • 'पक्की भवनमा आश्रय लिनुपर्छ' वाक्यमा प्रयोग भएको कारक र विभक्ति लेख्नुहोस्। • अनुच्छेदबाट सरल र तिर्यक् कारक जनाउने दुई दुईओटा वाक्य टिपोट गर्नुहोस्। • अनुच्छेदबाट 'क्ष' प्रयोग भएका दुईओटा शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस्। उत्तरहरू • 'भवनमा' शब्दमा अधिकरण कारक रहेको छ, जसमा 'मा' विभक्ति प्रयोग भएको छ। • सरल कारक: 'चट्याङ भनेको विद्युत्को प्रवाह हो।' / 'यो करेन्ट हो।' — तिर्यक् कारक: 'चट्याङले पृथ्वीको सतहमा ठक्कर खान्छ।' / 'व्यक्तिलाई तुरुन्त अस्पताल लानुपर्छ।' • 'क्ष' प्रयोग भएका शब्द: सुरक्षित (सुरक्षित स्थानमा आश्रय लिने), क्षति (चट्याङबाट हुने क्षतिबाट जोगिन सकिन्छ)।

सन्दर्भ: अभिप्रेरणा भनेको कुनै काम गर्ने इच्छा कहीं कसैबाट जाग्नु र कसैले जगाउनु हो। बाराकी उद्यमशील महिला राधिका मिश्रले 'लक्ष्मी इन्जिनियरिङ' कम्पनीमार्फत सवारी साधनको पार्टपुर्जा, मर्मतसहित बिक्री-वितरण गरी अन्य महिलालाई पनि अभिप्रेरणाको विषय बनेकी छिन्। माथिको अनुच्छेदमा जस्तै रोजगारका लागि सहर पस्न लागेकी एक महिलाले राधिका मिश्रको उद्यमशीलताको यो घटना सुनेर अभिप्रेरित भई आफैंले 'साइकल मर्मत केन्द्र' खोलेको कुराको अभिनय गर्दै कक्षामा प्रस्तुति दिनुहोस्। नमुना अभिनय-संवाद (कक्षामा प्रस्तुत गर्न): महिला (आफैंसँग): सहर आएर के काम गरूँ भनेर सोचिरहेकी थिएँ, तर राधिका मिश्रजस्तै महिलाले आफ्नै उद्यम खडा गरेको कुरा सुनेपछि मलाई पनि हिम्मत आयो। म साइकल मर्मत गर्न जान्दछु, त्यसैले किन नखोलूँ 'सरिता साइकल मर्मत केन्द्र'? ग्राहक: दिदी, यो साइकलको ब्रेक बिग्रिएको छ, मिलाइदिनुहोस् न। महिला: हुन्छ दाइ, ल्याउनुहोस्, एकैछिनमा मिलाइदिन्छु। हामी महिलाले पनि आफ्नै व्यवसाय चलाउन सक्छौं भन्ने देखाउन चाहन्छु। ग्राहक: साह्रै राम्रो काम गर्नुभएको छ दिदी, तपाईंले त अरू महिलालाई पनि प्रेरणा दिनुभयो।

यस खण्डका प्रश्नहरू ('सुनाइ पाठ ५' — कालिदास र युवतीबिचको संवादसम्बन्धी सामग्री सुनेर उत्तर दिने) श्रव्य सामग्रीमा आधारित रहेकाले र सो श्रव्य सामग्री यहाँ उपलब्ध नभएकाले यी प्रश्नहरू यस स्रोत सामग्रीबाट समाधान गरिएका छैनन्। कक्षामा वास्तविक श्रव्य सामग्री सुनेर मात्र यी प्रश्नको सही उत्तर दिन सकिन्छ।

अनुच्छेदमा कारकको 'परिवार' रूपकको माध्यमबाट नेपाली व्याकरणका छओटा कारक (कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान र अधिकरण) को काम र तिनसँग जोडिने विभक्तिबारे रोचक ढङ्गले वर्णन गरिएको छ। यसको सार निम्नानुसार छ: अनुच्छेदले यो पनि स्पष्ट पार्छ कि 'को', 'का', 'की' जस्ता चिह्न लागेका शब्द कारक होइनन्; तिनले त नजिकको पदसँग मात्र सम्बन्ध जनाउँछन्।

अनुच्छेद: 'हरिले सिंकाले कान कोट्यायो। उसको कान दुख्यो। ऊ घरबाट अस्पतालमा पुग्यो। डाक्टरले उसलाई औषधी दिए। डाक्टरले उसलाई भने, "आजदेखि सिंकाले कान नकोट्याउनु नि।"'

अनुच्छेद: 'सुनिताले अनितालाई भनिन्, म र तँ भएर पुस्तकालय जाऔं। मलाई मुनामदन पुस्तक पुस्तकालयमा बुझाउनु छ। यो किताब साह्रै राम्रो रहेछ। यस किताबमा मुना र मदनको कथा रहेछ। तैंले देवकोटाको कुञ्जिनी खण्डकाव्य ल्याएर पढ्। त्यो किताब पनि साह्रै राम्रो छ अरे।'

सरल कारक भएका वाक्य: • देवकोटा नेपाली साहित्यका अतुलनीय योगदान दिने चिरस्मरणीय स्रष्टा हुन्। • उनी त्रिचन्द्र कलेजका प्राध्यापक पनि भए। • देवकोटाको जागिरे जीवनयात्रा पनि नदी भैं एकनासले कहिल्यै बगेन। तिर्यक् कारक भएका वाक्य: • देवकोटाले जीवनमा पारिवारिक वियोगका असह्य पीडा खप्नुपऱ्यो। • उनले साथीहरूकै सामुन्ने धडाधड कविता लेख्दै र सुनाउँदै आरोप लगाउनेलाई नाजवाफ पारिदिन्थे। • त्रिभुवन विश्वविद्यालय कहाँ रहने भन्ने स्थान चयन पनि उनीबाटै भयो।

अनुच्छेद: 'हरिनाथ जनता कलेजमा प्राध्यापन गर्छन्। उनी घरबाट कलेजमा हिँडेर जान्छन्। उनी विद्यार्थीलाई नेपाली साहित्यको शिक्षा दिन्छन्। उनी विद्यार्थीलाई पढाउँदा मार्करले शैक्षणिक पाटीमा लेख्छन्। उनी विद्यार्थीलाई कक्षाकोठामा पढाउँछन्। उनी विद्यार्थीलाई कक्षाकोठादेखि बाहिर चउरमा पनि पढाउँछन्।'

नमुना अनुच्छेद: सङ्गीतकार अरुणले सानै उमेरदेखि गितार बजाउन थाले। उनका गुरुले उनलाई धेरै धुन सिकाए। अरुणले आफ्नो पहिलो एल्बम स्टुडियोमा रेकर्ड गरे। साथीहरूले उनलाई माइकले गीत गाउन दिए। उनी घरबाट काठमाडौंसम्म आएर सङ्गीत क्षेत्रमा नाम कमाए। अहिले उनी सङ्गीतद्वारा समाजलाई सचेत बनाउने कार्यमा लागिरहेका छन्। (यहाँ 'ले' — अरुणले, गुरुले, साथीहरूले; 'लाई' — उनलाई; 'बाट' — घरबाट; 'मा' — स्टुडियोमा, क्षेत्रमा; 'द्वारा' — सङ्गीतद्वारा — गरी सबै प्रकारका विभक्ति समावेश गरिएका छन्।)

'क्ष' प्रयोग भएका शब्द: शिक्षित, शिक्षामन्त्री, क्षमताको, कक्षामा। नोट: यस जीवनी-पाठमा 'छ्य' संयुक्ताक्षर प्रयोग भएको स्पष्ट शब्द भेटिएन। यसैले यहाँ इमानदारीपूर्वक स्वीकार गरिन्छ कि दिइएको जीवनीबाट 'छ्य' भएका चार शब्द तत्काल पहिचान गर्न सकिएन; यसबारे कक्षामा शिक्षकसँग थप छलफल गर्न सकिन्छ।

दिइएका शब्द: पछ्यौरी, छ्याप्नु, हाछ्यूँ, कक्षा, शिक्षा, शिक्षित, क्षण, दक्ष, रक्षा नमुना अनुच्छेद: हाम्री शिक्षिकाले रातो पछ्यौरी लगाएर कक्षाकोठामा प्रवेश गर्नुभयो। उहाँले भन्नुभयो, 'शिक्षा भनेको जीवनको रक्षा गर्ने हतियार हो।' त्यही क्षणमा एक विद्यार्थीलाई धुलोले छ्याप्यो र उसले हाछ्यूँ गऱ्यो। सबै हाँसे। शिक्षित र दक्ष विद्यार्थी बन्न कक्षामा मन लगाएर पढ्नुपर्छ भनी उहाँले सम्झाउनुभयो।

मूल (अशुद्ध) अनुच्छेद: 'ग्यवाली घरले कछ्यामा आएर नेपाली भासा र शाहित्य पढाउनुभयो। उहाँको षिकाउने तरिका गजबकै छ। उहाँले पढाएको त छाड्रै बुझिन्छ। दिनेस, उमेष र रिसिसलाई पनि उहाँले पढाएको षारै मन पर्छ रे।' शुद्ध पारिएको अनुच्छेद: 'ग्यवाली गुरुले कक्षामा आएर नेपाली भाषा र साहित्य पढाउनुभयो। उहाँको सिकाउने तरिका गजबकै छ। उहाँले पढाएको त चाँडै बुझिन्छ। दिनेश, उमेश र ऋषिलाई पनि उहाँले पढाएको साह्रै मन पर्छ रे।'

इन्दिरा प्रसाई नेपाली साहित्यका एक प्रतिभाशाली स्रष्टा हुन्। उनको जन्म वि.सं. २०१४ फागुन ३ गते दार्जिलिङमा भएको हो। उनकी आमा दुर्गादेवी नेपाल र बुबा गणेशप्रसाद शर्मा हुन्। हाल उनी काठमाडौं महानगरपालिका, अनामनगरमा बसोबास गर्छिन्। उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट एम.बी.ए. सम्मको शिक्षा हासिल गरेकी छिन्। इन्दिरा प्रसाईंले कथा, कविता, निबन्ध, उपन्यास, खण्डकाव्य र समीक्षात्मक जीवनीमूलक निबन्ध गरी विविध विधामा कलम चलाएकी छिन्। उनी नारीवादी साहित्यकार, सामाजिक कथाकार तथा मनोवैज्ञानिक कथाकारका रूपमा चिनिन्छिन् र जीवन तथा विज्ञानको समन्वय गरी साहित्य सिर्जना गर्ने उनको विशेषता रहेको छ। उनको उत्कृष्ट साहित्यिक योगदानका कारण उनले युवावर्ष मोती पुरस्कार, मैनाली कथा पुरस्कार, राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार, राष्ट्रिय गौरव युवासम्मान र दीपज्योति पुरस्कारलगायत थुप्रै पुरस्कारबाट सम्मानित हुने गौरव हासिल गरेकी छिन्। इन्दिरा प्रसाईंको यस्तो बहुआयामिक साहित्यिक योगदानले नेपाली साहित्यलाई थप समृद्ध बनाएको छ।

यो व्यक्तिगत रूपमा गर्नुपर्ने परियोजना कार्य हो। विद्यार्थीले आफ्नो समुदाय वा समाजका लागि उल्लेखनीय योगदान पुऱ्याएको कुनै व्यक्ति (जस्तै समाजसेवी, शिक्षक, स्वास्थ्यकर्मी, कृषक, उद्यमी आदि) पहिचान गरी परिवारका सदस्य वा नजिकका व्यक्तिसँग सोधपुछ गरी त्यस व्यक्तिको जन्म, शिक्षा, संघर्ष, प्रमुख कार्य र समाजमा पारेको प्रभावबारे जानकारी सङ्कलन गर्नुपर्छ। सङ्कलित जानकारीलाई कालक्रम मिलाई एक सुसङ्गत जीवनीको रूपमा लेखी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुपर्छ।