नेपालको जनसङ्ख्याको आकार र वृद्धिदर

यस अध्यायमा जनसङ्ख्याको अर्थ, नेपालको जनसङ्ख्याको आकार र वृद्धिदर, नेपालमा जनगणनाको ऐतिहासिक विकास तथा वि.सं. १९६८ देखि २०७८ सम्मका जनगणनाका तथ्याङ्क र जनसङ्ख्या वृद्धिदर घट्नुका कारणहरूबारे चर्चा गरिएको छ। जनसङ्ख्याको आकार र वृद्धिदर बुझ्नु देशको योजना निर्माण र विकासका लागि किन महत्त्वपूर्ण छ भन्ने कुरा यस अध्यायको मुख्य विषयवस्तु हो। SEE परीक्षाका दृष्टिले जनसङ्ख्याको अर्थ, नेपालको हालको जनसङ्ख्या र वृद्धिदर, जनगणनाको इतिहास र वृद्धिदर घट्नुका कारण अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छन्।

'जन' र 'सङ्ख्या' दुई शब्द मिलेर जनसङ्ख्या बनेको छ। जनको अर्थ मानिस र सङ्ख्याको अर्थ कति जना भन्ने बुझिन्छ। त्यसैले जनसङ्ख्या भन्नाले मानिसको सङ्ख्या भन्ने बुझिन्छ। कुनै निश्चित भौगोलिक क्षेत्रमा निश्चित समयमा बसोबास गरिरहेका मानिसको सङ्ख्यालाई जनसङ्ख्या भनिन्छ। कुनै ठाउँको जनसङ्ख्या भन्नाले उक्त ठाउँमा निश्चित अवधिमा बसोबास गर्ने सबै उमेर समूह, जातजाति, भाषा, क्षेत्र, लिङ्ग, धर्म, पेसा आदिका मानिसको कुल सङ्ख्यालाई जनाउँछ। यसरी हेर्दा नेपालमा बसोबास गर्ने सम्पूर्ण मानिसको सङ्ख्या नै नेपालको कुल जनसङ्ख्या हो।

जनसङ्ख्या स्थिर नभई समयसँगै गतिशील र परिवर्तन हुन्छ। जन्म, मृत्यु र बसाईंसराइका कारणले कुनै पनि ठाउँको जनसङ्ख्या निरन्तर परिवर्तन भइरहन्छ। यसरी जनसङ्ख्या निरन्तर परिवर्तन भइरहने हुनाले जनसङ्ख्याको आकार निश्चित हुँदैन। त्यसैले कुनै निश्चित समय तोकेर मात्र जनसङ्ख्याको आकार बताउन सकिन्छ। कुनै एक निश्चित क्षेत्रमा निश्चित समयमा बसोबास गर्ने बालबालिका, युवायुवती, वृद्धवृद्धाको जम्मा सङ्ख्या नै जनसङ्ख्याको आकार हो। वि.सं. २०७८ सालको जनगणनाअनुसार नेपालको जनसङ्ख्याको आकार २,९१,६४,५७८ रहेको छ।

जन्म, मृत्यु र बसाईंसराइका कारणले कुनै निश्चित स्थानको जनसङ्ख्या थपिएर आकारमा आउने परिवर्तनलाई जनसङ्ख्या वृद्धि भनिन्छ। प्रतिसय जनसङ्ख्यामा प्रतिवर्ष वृद्धि हुने सङ्ख्यालाई जनसङ्ख्या वृद्धिदर भनिन्छ। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालको जनसङ्ख्या वृद्धिदर वार्षिक ०.९२ प्रतिशत रहेको छ।

नेपालमा जनगणना लिने कार्यको सुरुआत वि.सं. १९६८ सालबाट भएको हो। सामान्यतया हरेक १० वर्षमा जनगणना लिने गरिन्छ। सबभन्दा पछिल्लो पटक वि.सं. २०७८ सालमा बाह्रौं जनगणना सम्पन्न भएको छ।

स्रोत: केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग, २०७८

वि.सं. १९६८ मा नेपालको जनसङ्ख्या ५६,३८,७४९ रहेको थियो भने त्यसपछि वि.सं. १९८७ को जनगणनासम्म नेपालको जनसङ्ख्या घटेको देखिन्छ। अवैज्ञानिक जनगणना हुनु, इन्फ्लुएन्जा (Influenza) को महामारीले धेरै व्यक्तिको मृत्यु हुनु, प्रथम विश्वयुद्धमा गएका कतिपय गोरखा सैनिक गणना हुनबाट छुट्नु आदि त्यस समयमा जनसङ्ख्या घट्नुका मुख्य कारण थिए।

वि.सं. २००९/११ बाट नेपालमा वैज्ञानिक ढङ्गले जनगणना गर्ने काम सुरु भएको हुनाले उक्त वर्षको जनगणनालाई नेपालको पहिलो वैज्ञानिक जनगणना भनिन्छ।

वि.सं. १९६८ मा ५६,३८,७४९ रहेको नेपालको कुल जनसङ्ख्या ठिक सय वर्षपछि वि.सं. २०६८ मा ५ गुणाले बढ्न गई २,६४,९४,५०४ भएको देखिन्छ। वि.सं. २०७८ सालको जनगणनाअनुसार नेपालको जनसङ्ख्या २,९१,६४,५७८ र वार्षिक वृद्धिदर ०.९२ प्रतिशत पुगेको देखिन्छ, जुन १० वर्षअघि (२०६८ साल) को जनसङ्ख्याको तुलनामा २६,७०,०७४ ले बढी हो। १० वर्षमा नेपालको जनसङ्ख्या १०.०८ प्रतिशतले बढेको छ र विगत १० वर्षको सरदर वार्षिक वृद्धिदर ०.९२ प्रतिशत देखिन्छ। वि.सं. २०५८ सालको जनगणनामा वृद्धिदर १.३५ प्रतिशत देखिन्छ। यसरी हेर्दा जनसङ्ख्या वृद्धिदर घट्दै गएको देखिन्छ।