नेपालको जनसङ्ख्याको बनोट

उमेर, लिङ्ग, मातृभाषा, धर्म, पेसा, जातजाति, शैक्षिक स्थिति आदिका आधारमा गरिएको जनसङ्ख्याको वर्गीकरणलाई जनसङ्ख्याको बनोट भनिन्छ। यसको अध्ययनबाट कुनै पनि देशको जनसङ्ख्याको संरचना कस्तो छ भन्ने जानकारी प्राप्त गर्न सकिन्छ। यसबाट देशको विकासका लागि नीति, कार्यक्रम तथा योजना निर्माणमा मदत पुग्छ र कुनै निश्चित समुदाय वा भौगोलिक क्षेत्रको वास्तविक अवस्था र सम्भावनाबारे पनि जानकारी लिन सकिन्छ। यस अध्यायमा नेपालको जनसङ्ख्याको बनोटलाई लिङ्ग, जातजाति, धर्म, उमेर, भाषा, पेसा र शैक्षिक स्थितिका आधारमा अध्ययन गरिन्छ। SEE का लागि यो अध्याय अति महत्वपूर्ण छ किनभने यसमा धेरै तथ्याङ्कीय जानकारी समावेश छ।

नेपालको जनसङ्ख्याको बनोटलाई लिङ्गअनुसार, जातजातिअनुसार, पेसाअनुसार, धर्मअनुसार, उमेरअनुसार, मातृभाषाअनुसार र शैक्षिक स्थितिअनुसार गरी वर्गीकरण गर्न सकिन्छ।

देशको जनसङ्ख्यालाई लिङ्गका आधारमा गरिएको वर्गीकरणलाई लिङ्गअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट भनिन्छ।

स्रोत: केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग। तालिकाअनुसार वि.सं. २०६८ को जनगणनाअनुसार पुरुषको सङ्ख्या १,२८,४९,०४१ र महिलाको सङ्ख्या १,३६,४५,४६३ रहेको छ। त्यस्तै वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार पुरुषको सङ्ख्या १,४२,५३,५५१ र महिलाको सङ्ख्या १,४९,११,०२७ रहेको छ।

नेपालमा विभिन्न जातजातिका मानिस बसोबास गर्छन्। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालमा पहिचान गरिएका जातजातिको सङ्ख्या १४२ रहेको छ। दश लाखभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएका छओटा जाति रहेका छन्।

स्रोत: केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग।

नेपाल एक बहुधार्मिक राष्ट्र हो। यहाँ विभिन्न धर्मावलम्बीका मानिस बसोबास गर्छन्। धार्मिक विविधता भएतापनि सबै धर्म मान्ने मानिसबिचमा धार्मिक सद्भाव र सहिष्णुता रहेको छ।

स्रोत: केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग। माथिको तालिकाअनुसार नेपालमा हिन्दु धर्म मान्ने मानिसको सङ्ख्या बढी देखिन्छ। त्यसपछि दोस्रो स्थानमा बौद्ध धर्म मान्ने मानिसको सङ्ख्या देखिन्छ। त्यस्तैगरी क्रमशः तेस्रोमा इस्लाम, चौंथोमा किराँत र पाँचौंमा इसाई धर्म देखिन्छ। जैन, प्रकृति, बोन, शिखलगायत अन्य धर्म मान्ने समुदायको पनि बसोबास रहेको छ।

विभिन्न उमेर वा उमेर समूहअनुसार जनसङ्ख्याको वर्गीकरणलाई उमेरअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट भनिन्छ। उमेरअनुसार जनसङ्ख्याको बनोटबाट एक वर्ष, पाँच वर्ष, दश वर्ष र बृहत् उमेरअनुसार वर्गीकरण गर्न सकिन्छ। बृहत् उमेर समूहअनुसार ० देखि १४, १५ वर्षदेखि ५९ वर्ष र ६० वर्ष माथिको जनसङ्ख्यामा वर्गीकरण गरिन्छ। सामान्यतया १५ देखि ५९ वर्ष उमेर समूहको जनसङ्ख्यालाई सक्षम र क्रियाशील जनसङ्ख्या भनिन्छ भने १५ वर्षमुनिका र ६० वर्ष माथिका जनसङ्ख्यालाई आश्रित जनसङ्ख्या भनिन्छ।

स्रोत: केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग। माथिको तालिकाअनुसार सक्रिय जनसङ्ख्या (१५-५९ वर्ष) को प्रतिशत सबैभन्दा बढी देख्न सकिन्छ र यो हरेक जनगणनामा बढ्दै गएको छ। ६० वर्षभन्दा माथिको जनसङ्ख्याको प्रतिशत पनि हरेक जनगणनामा बढ्दै गएको तथ्याङ्कबाट देखिएको छ। त्यस्तै ० देखि १४ वर्षसम्मको बाल जनसङ्ख्या भने पछिल्लो जनगणनामा घट्दै गएको छ।

नेपाल एक बहुभाषिक राष्ट्र हो। यहाँ विभिन्न भाषा बोल्ने मानिस बसोबास गर्दछन्। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालमा १२४ ओटा भाषालाई मातृभाषाका रूपमा पहिचान गरेको छ। नेपालको संविधानले नै नेपाली भाषालाई सरकारी कामकाजको भाषा र अन्य सबै भाषालाई राष्ट्रभाषाको मान्यता प्रदान गरेको छ।

स्रोत: केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग। नेपाली भाषालाई मातृभाषाका रूपमा बोल्ने जनसङ्ख्याको प्रतिशत सबैभन्दा धेरै अर्थात् ४४.८६ प्रतिशत छ। त्यसपछि दोस्रो ठूलो भाषाका रूपमा मैथिली भाषा ११.०५ प्रतिशत रहेको छ। नेपाली भाषासहित एक प्रतिशतभन्दा बढी जनसङ्ख्याद्वारा बोलिने भाषा १३ ओटा छन्।

स्रोत: केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग। यस तालिकाअनुसार वि.सं. २०५८ मा कृषि पेसामा संलग्न जनसङ्ख्या ६५.७० प्रतिशत रहेकोमा वि.सं. २०७८ सम्म आइपुग्दा घटेर ५०.६ प्रतिशतमा झरेको छ, जबकि गैरकृषि क्षेत्रमा संलग्न जनसङ्ख्याको प्रतिशत ३४.३० बाट बढेर ४९.४ प्रतिशत पुगेको छ।

स्रोत: केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग, २०६८। यस तालिकाअनुसार नेपालको साक्षरता दर हरेक जनगणनामा बढ्दै गएको देखिन्छ — कुल साक्षरता दर वि.सं. २०५८ मा ५४.१ प्रतिशतबाट वि.सं. २०७८ सम्म आइपुग्दा ७६.२ प्रतिशत पुगेको छ। पुरुष र महिला दुवैको साक्षरता दर बढेको भए पनि पुरुषको साक्षरता दर सधैं महिलाको भन्दा बढी रहेको देखिन्छ।