अध्याय परिचय
यस अध्यायमा मानव विकास भनेको के हो र यसलाई नाप्ने सूचकाङ्क अर्थात् मानव विकास सूचकाङ्क (HDI) बारे चर्चा गरिएको छ। यसमा मानव विकास सूचकाङ्कका पक्षहरू, यसको आवश्यकता, सार्क मुलुकको तुलनात्मक अवस्था र नेपालको मानव विकास सूचकाङ्क सुधार गर्ने उपायहरू समेटिएका छन्। SEE परीक्षाका लागि यो अध्याय महत्त्वपूर्ण छ किनभने यसबाट परिभाषा, आवश्यकता, तथ्याङ्क र सुधारका उपायसम्बन्धी प्रश्नहरू सोधिने गरिन्छन्।
मानव विकास भनेको के हो ?
व्यक्तिको आर्थिक तथा सामाजिक विकासका पक्ष जस्तै: स्वास्थ्य, शिक्षा, खानपान, बसोबासको अवस्था तथा सिप विकासका पक्षमा भएको सुधारात्मक प्रगति नै मानव विकास हो। कुनै पनि परिवार सुखी र खुसी रहन शिक्षा, स्वास्थ्य र औसत आयुमा सुधार हुनुपर्दछ।
एउटा उदाहरण: रामअवतारको परिवार
धनुषा जिल्लाको दक्षिणी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने रामअवतार तरकारी खेती गरी गुजारा चलाउँदै आउनुभएको थियो। उहाँ र उहाँकी श्रीमती साक्षरता कक्षामा सहभागी भई साक्षर हुनुभयो र स्थानीय सहकारीबाट ऋण लिएर व्यावसायिक तरकारी खेती थाल्नुभयो। यसबाट भएको आम्दानीले उहाँले छोराछोरीलाई उच्च शिक्षासम्म पढाउन सफल हुनुभयो — छोरी सरकारी अस्पतालमा स्वास्थ्य प्राविधिक भइन् भने छोराले कृषिमा स्नातक गरी पारिवारिक व्यवसाय विस्तार गरे। शिक्षा, स्वास्थ्य र आम्दानीमा भएको यस्तो सुधारले नै रामअवतारको परिवारलाई सुखी र खुसी बनाएको छ। यो उदाहरणले मानव विकासका मुख्य पक्ष — शिक्षा, स्वास्थ्य र आय — कसरी एक परिवारको जीवनस्तर सुधार्न सघाउँछन् भन्ने देखाउँछ।
मानव विकास सूचकाङ्क (HDI) भनेको के हो ?
कुनै पनि देशको आर्थिक, सामाजिक, शैक्षिकलगायतका क्षेत्रमा प्रगतिको स्तर वा अवस्था देखाउने सूचक नै मानव विकास सूचकाङ्क हो। कुनै भौगोलिक एकाइ, जाति वा समुदायको मानव विकासको अवस्था देखाउने सङ्ख्यात्मक प्रस्तुति नै मानव विकास सूचकाङ्क हो। यसमा प्राप्त तथ्याङ्कलाई ०–१ अङ्कको बिचमा मापन गरिन्छ।
मानव विकास सूचकाङ्कका पक्षहरू
मानव विकासका तीन महत्त्वपूर्ण पक्षअन्तर्गत प्रतिव्यक्ति आय, औसत आयु र शिक्षा पर्दछन्। यी तीन पक्षको समग्र सूचकलाई आधारमानी मानव विकास सूचकाङ्क पहिचानका लागि आयु सूचक, शैक्षिक सूचक र आय सूचक निकाल्ने गरिन्छ।
- आयु सूचक — औसत आयु (जन्मँदाको सम्भावित आयु)
- शैक्षिक सूचक — साक्षरता तथा विद्यालय भर्नादर
- आय सूचक — प्रतिव्यक्ति आय
मानव विकास सूचकाङ्कको आवश्यकता
मानव विकासको अवस्था पहिचान गर्न तथा सुधारका क्षेत्र निर्धारण गर्न मानव विकास सूचकाङ्कको आवश्यकता पर्दछ। यसका साथै मानवीय विकासको अवस्थामा सुधार गर्नुपर्ने पक्षको रणनीति र कार्यक्रम तयार गर्न पनि मानव विकास सूचकाङ्कको आवश्यकता पर्दछ।
सार्क मुलुकको मानव विकास सूचकाङ्क (मानव विकास प्रतिवेदन, २०२२)
| विश्व क्रम | देश | अङ्क |
|---|---|---|
| ७३ | श्रीलङ्का | ०.७८२ |
| ९० | माल्दिभ्स | ०.७४७ |
| १२७ | भुटान | ०.६६६ |
| १२९ | बङ्गलादेश | ०.६६९ |
| १३२ | भारत | ०.६३३ |
| १४३ | नेपाल | ०.६०२ |
| १६१ | पाकिस्तान | ०.५४४ |
| १८० | अफगानिस्तान | ०.४७८ |
स्रोत: UNDP मानव विकास प्रतिवेदन, २०२२
नेपालको मानव विकास सूचकाङ्कको अवस्था
मानव विकास सूचकाङ्क (HDI) मा नेपालको अवस्था सुधारोन्मुख देखिए पनि सन् २०१९ देखि देखापरेको विश्वव्यापी कोरोना महामारीको कारण सबैजसो मुलुकको अवस्थामा खासै सुधार हुन सकेको देखिँदैन। श्रीलङ्का मानव विकास सूचकाङ्कको विश्व बरियतामा ७३ औं स्थानमा र सार्क मुलुकमा पहिलो स्थानमा छ। यसको मानव विकास सूचकाङ्क ०.७८२ छ। नेपालको मानव विकास सूचकाङ्क ०.६०२ हुँदा सार्क मुलुकमा नेपाल छैटौं स्थानमा रहेको छ। नेपालभन्दा कम मानव विकास सूचकाङ्क रहेका सार्क मुलुकमा पाकिस्तानको ०.५४४ र अफगानिस्तानको ०.४७८ छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, सिप विकास, रोजगारीका अवसरको अभिवृद्धि जस्ता कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिन सक्दा मानव विकास सूचकाङ्कमा प्रगति गर्न सकिने देखिएको छ। स्थिर सरकार, सुशासन, रोजगारमूलक शिक्षा र औद्योगिकीकरणको विकास जस्ता कुरामा यथोचित ध्यान दिन सक्दा मानव विकासको अवस्थामा सुधार ल्याउन सकिन्छ।
नेपालले मानव विकास सूचकाङ्कमा सुधार गर्न ध्यान दिनुपर्ने पक्षहरू
- 1वैज्ञानिक, प्राविधिक र सिपमूलक शिक्षामा जोड दिनुपर्छ।
- 2शैक्षिक क्षतिलाई न्यूनीकरण गरी गुणस्तरीय शिक्षामा जोड दिनुपर्छ।
- 3जनताको औसत आयुको अवस्था सुधार गर्न पोषण, सरसफाइ र सर्वसुलभ स्वास्थ्य सेवा र सुविधाको विकास गर्नुपर्छ।
- 4जनतालाई रोजगारमूलक, स्वरोजगारमूलक आयआर्जनका कार्यक्रमसँग आबद्ध गर्नुपर्छ।
- 5शासकीय सुधारका पक्षलाई व्यवस्थित गर्नुपर्छ।
- 6जनचेतना अभिवृद्धिका कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
- 7मानव अधिकार, स्वतन्त्र न्याय प्रणाली, समावेशीकरण, सुशासन र जनसहभागिताको स्तर अभिवृद्धि गर्नुपर्छ।
महत्वपूर्ण तथ्य
- मानव विकास सूचकाङ्कको मापन दायरा: ० देखि १ अङ्कसम्म
- मानव विकासका तीन मुख्य पक्ष: प्रतिव्यक्ति आय, औसत आयु, शिक्षा
- सार्कमा नेपालको स्थान (HDI प्रतिवेदन २०२२): छैटौं (अङ्क ०.६०२)
- सार्कमा पहिलो स्थानमा श्रीलङ्का (अङ्क ०.७८२)
- प्रतिवेदन स्रोत: UNDP मानव विकास प्रतिवेदन, २०२२
महत्वपूर्ण शब्द तथा अर्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| मानव विकास | स्वास्थ्य, शिक्षा, खानपान, बसोबास र सिप विकासमा हुने सुधारात्मक प्रगति |
| मानव विकास सूचकाङ्क (HDI) | देश वा क्षेत्रको आर्थिक-सामाजिक-शैक्षिक प्रगतिको स्तर देखाउने सङ्ख्यात्मक सूचक |
| आयु सूचक | जनताको औसत सम्भावित आयु देखाउने सूचक |
| आय सूचक | प्रतिव्यक्ति आयमा आधारित सूचक |
छिटो पुनरावृत्ति
- मानव विकासका पक्ष: स्वास्थ्य, शिक्षा, खानपान, बसोबास, सिप विकास
- HDI का तीन आधार: आयु सूचक, शैक्षिक सूचक, आय सूचक
- मापन दायरा: ०–१
- नेपालको HDI (२०२२): ०.६०२ — सार्कमा छैटौं स्थान
- सुधारका उपाय: गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, रोजगारी, सुशासन, जनचेतना
परीक्षा अघि सम्झनुपर्ने कुरा
- HDI का तीन पक्ष र तिनका सूचक नाम याद गर्ने
- सार्क मुलुकको HDI तालिकाबाट नेपालको स्थान र छिमेकी मुलुकसँगको तुलना सम्झ्ने
- "कारण" सोधिएमा कोभिड-१९ महामारीको प्रभाव उल्लेख गर्न नबिर्सने
- सुधारका उपाय सोधिएमा शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र सुशासन गरी बुँदागत रूपमा लेख्ने