दिगो विकास

यस अध्यायमा दिगो विकासको अवधारणा, यससम्बन्धी विश्वव्यापी प्रयास, नेपालको संवैधानिक तथा कानुनी व्यवस्था, दिगो विकासका उद्देश्य, यसलाई प्रवर्धन गर्ने उपाय र दिगो विकासका विभिन्न आयामहरू बारे चर्चा गरिएको छ। चमेलीको गाउँमा भएको पहिरोको घटनाबाट अव्यवस्थित विकासले ल्याउने विनाशकारी परिणाम र दिगो विकासको आवश्यकता प्रस्ट हुन्छ। SEE परीक्षाका लागि यो अध्याय महत्त्वपूर्ण छ किनभने यसबाट अवधारणा, उद्देश्य, आयाम र प्रवर्धनका उपायसम्बन्धी प्रश्नहरू सोधिने गरिन्छन्।

चमेलीको गाउँमा १० वर्षअघि ठुलो पहिरो गई धनजनको ठुलो क्षति भएको थियो। पाँच जना व्यक्तिले ज्यान गुमाए, २२ घर पूर्ण रूपमा भत्किए र थुप्रै चौपाया मरे। पछि गाउँलेले छलफल गर्दा गाउँ माथिको जङ्गलबाट सम्भावित जोखिम आकलन नगरी सडक निर्माण गरिएको र सडक बनाउँदा धेरै रुख काटिएकाले जङ्गल नै सखाप भइसकेको निष्कर्षमा पुगेका थिए। जङ्गल फडानी र डढेलो नियन्त्रणमा ध्यान नदिइएकाले भूबनोट कमजोर भई वर्षाको पानीले माटो कमजोर बनाई पहिरो निम्त्याएको थियो। यसपछि गाउँलेले पहिरो नियन्त्रणका लागि अम्रिसो, बाँस, सखुवालगायतका विरुवा लगाई भूबनोट अनुकूल वृक्षारोपण गरे र चरिचरन तथा रुख कटान पूर्ण रूपमा बन्द गरे, जसका कारण गाउँ पहिलेकै अवस्थामा फर्किएको छ। यो उदाहरणले प्राकृतिक स्रोतसाधनको अविवेकी दोहन गर्नु, पर्यावरणीय सन्तुलन तथा सम्भावित जोखिम आकलन नगरी गरिने विकास विनाशको कारण बन्न सक्ने र प्राकृतिक संसाधनको विवेकशील तथा बुद्धिमत्तापूर्ण उपयोगबाट मात्र दिगो विकास सम्भव हुने कुरा देखाउँछ।

विकासका क्रममा साधनस्रोतको समुचित उपयोग गरी भावी पुस्ताले पनि स्रोतको प्रयोग गर्न पाउने अवस्था निर्माण गर्नु दिगो विकास हो। प्राकृतिक संसाधनको विवेकपूर्ण तथा बुद्धिमत्तापूर्ण उपयोगमार्फत गरिएको विकासले मानवीय आवश्यकताको परिपूर्ति र दिगोपना सुनिश्चित गर्दछ। दिगो विकासलाई पृथ्वीले धान्न सक्ने र निरन्तर रूपमा लाभ प्राप्त भइरहने विकासका रूपमा पनि लिन सकिन्छ। विकासका लाभ र गतिलाई वर्तमानका अतिरिक्त भविष्यसम्म सुनिश्चितता दिने अवधारणा दिगो विकास हो।

विकासका गतिविधि सञ्चालन गर्दा प्रकृतिको संरक्षण र स्रोतसाधनको सन्तुलित रूपमा उपयोग गर्ने दायित्व नागरिकको हो। विकासको दिगोपना र अधिकतम लाभका लागि वातावरणीय दिगोपनामा ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ। विकास कार्य गर्दा आर्थिक तथा सामाजिक र सांस्कृतिक दिगोपनामा समुचित ध्यान दिएमा दिगो विकास सम्भव हुन्छ।

सन् १९८० को दशकबाट नै दिगो विकासका सम्बन्धमा विभिन्न दृष्टिकोण र अवधारणा चर्चामा आउन थालेका हुन्। सन् १९७२ को जुन ५ देखि १६ सम्म स्वीडेनको स्टकहोम सम्मेलनले वातावरणसम्बन्धी घोषणापत्र जारी गरी वातावरण र दिगो विकासतर्फ विश्वको पहिलो सामूहिक चासो देखाएको थियो।

दिगो विकास सम्बन्धमा नेपालले विभिन्न संवैधानिक, नीतिगत तथा कानुनी व्यवस्था गरेको छ। नेपालको संविधानको धारा ३० मा स्वच्छ वातावरणको हकको प्रावधान उल्लेख छ। राष्ट्रको विकाससम्बन्धी कार्यमा वातावरण र विकासबिच समुचित सन्तुलन मिलाउने कानुनी व्यवस्था गर्ने कुरा पनि संविधानमा उल्लेख गरिएको छ। भाग ४ धारा ५१ (ङ) मा प्राकृतिक साधन स्रोतको संरक्षण, संवर्धन र उपयोगसम्बन्धी नीतिअन्तर्गत विविध व्यवस्था गरिएको छ। नेपालले वातावरण संरक्षण ऐन र नियमावलीको व्यवस्था गरेको छ। विकास निर्माणका ठुला ठुला आयोजना निर्माण गर्दा वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन गर्ने गरिएको छ। वातावरण संरक्षण कोषको स्थापना, जैविक विविधता संरक्षण कोषको स्थापनालगायतका दिगो विकाससम्बन्धी नीति नियमको निर्माण र कार्यान्वयनमा पनि नेपालले ध्यान दिइरहेको छ।

विकास र वातावरणीय सन्तुलनबिच घनिष्ट सम्बन्ध स्थापित गर्दै उत्पादनका स्रोतसाधनको पुनः उपयोग, नवीकरण, पुनः आविष्कार गरी प्राकृतिक साधनको उपयोग गर्ने पक्ष वातावरणीय आयामअन्तर्गत पर्दछन्।

आर्थिक स्रोत र साधनमाथिको पहुँच वृद्धि गरी गरिबी निवारण र समता कायम गर्ने कुरालाई आर्थिक आयामले समेट्छ।

वितरण र पुनः वितरण प्रक्रियामा न्यायोचित प्रक्रियाको अवलम्बन गरी सामाजिक न्याय र सशक्तीकरण गर्ने जस्ता कुरा सामाजिक आयामअन्तर्गत समेटिएका हुन्छन्।

सांस्कृतिक विविधताको उपयोग गर्दै मूल्य मान्यताको विकास तथा सांस्कृतिक हस्तान्तरणलगायतका विषयवस्तु सांस्कृतिक आयामअन्तर्गत पर्दछन्।

कम प्रदूषणयुक्त प्रविधिको उपयोग गरी विश्व तापक्रम (Global warming) कम गर्ने कुरालाई प्राविधिक आयामले प्रतिनिधित्व गर्दछ।

विकासले व्यक्तिलाई काम उपलब्ध गराउने, भविष्य सुनिश्चित गर्ने, संस्कृतिको संरक्षण गर्ने तथा विकास र समृद्धिका लागि आवाज बुलन्द गर्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्दछ भन्ने कुरा मानवीय आयामले समेट्छ।

वैधानिक र जनप्रतिमूलक सरकार र विकेन्द्रित शासन प्रणाली कायम गर्ने कुरा शासकीय तथा राजनीतिक आयामअन्तर्गत पर्दछ।