हाम्रा राष्ट्रिय सम्पदा

हाम्रा पूर्वजबाट प्राप्त राष्ट्रिय महत्त्व बोकेका महत्त्वपूर्ण तथा संरक्षणयोग्य स्थान, वस्तु, कला, संस्कृति, प्राकृतिक स्थललाई राष्ट्रिय सम्पदा भनिन्छ। ऐतिहासिक सम्पदाको उदाहरण: काठमाडौं दरबार क्षेत्र। सांस्कृतिक सम्पदाको उदाहरण: पशुपति क्षेत्र (धार्मिक स्थल)। प्राकृतिक सम्पदाको उदाहरण: चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज।

प्रत्यक्ष रूपमा देख्न वा छुन सकिने सम्पदालाई मूर्त सम्पदा भनिन्छ। जस्तै: मन्दिर, मस्जिद, गुम्बा, वनजङ्गल, धार्मिक ग्रन्थ, लोक नृत्य, योमरी, खाप्से आदि। प्रत्यक्ष रूपमा देख्न नसकिए पनि अनुभूति गर्न सकिने सम्पदालाई अमूर्त सम्पदा भनिन्छ। जस्तै: संस्कार, विभिन्न चाड मनाउने पद्धति, पूजा विधि, मण्डला बनाउने तरिका, योमरी बनाउने तरिका आदि।

हाम्रा राष्ट्रिय सम्पदाको महत्त्व निम्नानुसार छ: आर्थिक महत्त्व: राष्ट्रिय सम्पदाले पर्यटन प्रवर्धनमा मदत पुऱ्याउँछ, जसबाट रोजगारी सिर्जना हुन्छ र देशको आर्थिक आयस्रोत बढ्छ। सामाजिक महत्त्व: यसले स्थानीय तथा राष्ट्रिय पहिचान स्थापित गर्दछ र समुदायमा सामाजिक एकता तथा गौरवको भावना विकास गर्दछ। सांस्कृतिक महत्त्व: यसले पुर्खाको ज्ञान, सिप र प्रविधिको जानकारी तथा हस्तान्तरण गर्दछ, राष्ट्रिय गौरवमा वृद्धि गर्दछ र खोज तथा अध्ययन अनुसन्धानमा सहयोग पुऱ्याउँछ। साथै यसले जैविक विविधता संरक्षण र देशको चौतर्फी विकासमा समेत सहयोग पुऱ्याउँछ।

राष्ट्रिय सम्पदा संरक्षणका लागि निम्न नाराहरू प्रयोग गर्न सकिन्छ: १. "सम्पदा जोगाऔं, पहिचान बचाऔं।" २. "आजको सम्पदा, भोलिको धरोहर — जोगाऔं सबैले मिलेर।" ३. "पुर्खाको थाती, हाम्रो जिम्मेवारी — सम्पदा संरक्षण गरौं सँगसँगै।"

राष्ट्रिय सम्पदा संरक्षणमा सरोकारवालाको भूमिका नेपाल ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक सम्पदाले धनी मुलुक हो। यी सम्पदाले हाम्रो राष्ट्रिय पहिचान र गौरव बोकेका छन्, तर यिनको संरक्षण एक्लै सरकारको मात्र जिम्मेवारी होइन; यसमा सबै सरोकारवालाको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सरकारले सम्पदा संरक्षणका लागि आवश्यक कानुन, नीति र बजेटको व्यवस्था गर्नुपर्छ भने स्थानीय समुदायले सम्पदा क्षेत्रलाई फोहोरमुक्त राख्ने, अतिक्रमणबाट जोगाउने र मर्मत-सम्भारमा सघाउने जिम्मेवारी निर्वाह गर्नुपर्छ। विद्यार्थी तथा युवा वर्गले सम्पदाको महत्त्वबारे सचेतना फैलाउन र स्वयंसेवी क्रियाकलापमा सहभागी हुन सक्छन्। पर्यटकहरूले पनि सम्पदा भ्रमण गर्दा नियम पालना गरी सम्पदाको मर्यादा कायम राख्नुपर्छ। यसरी सरकार, स्थानीय समुदाय, विद्यार्थी, नागरिक समाज र पर्यटकसमेत सबैको साझा प्रयासबाट मात्र हाम्रा अमूल्य राष्ट्रिय सम्पदा भावी पुस्ताका लागि सुरक्षित रहन सक्छन्।

नेपालका विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत सम्पदा क्षेत्रहरू काठमाडौं उपत्यका सम्पदा क्षेत्र (सातओटा स्थल), लुम्बिनी सम्पदा क्षेत्र, चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज सम्पदा क्षेत्र र सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज सम्पदा क्षेत्र गरी चारओटा हुन्।

काठमाडौं उपत्यकामा पर्ने सातओटा विश्व सम्पदा स्थलहरू: पशुपति क्षेत्र, स्वयम्भूनाथ स्तूप, बौद्धनाथ महाचैत्य, चाँगुनारायण मन्दिर, काठमाडौं दरबार क्षेत्र, पाटन दरबार क्षेत्र र भक्तपुर दरबार क्षेत्र हुन्।

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालको पहिलो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो। यो चितवन, मकवानपुर, नवपरासी बर्दघाट सुस्ता पूर्व र पर्सा जिल्लामा फैलिएको छ र यसको क्षेत्रफल ९५२.६३ वर्ग कि.मि. रहेको छ। यहाँ विश्वको दुर्लभ मानिएको एक सिङ्गे गैंडा पाइन्छ, साथै गोही, हात्ती, पाटेबाघजस्ता जीवजन्तु पनि पाइन्छन्। यसलाई सन् १९८४ मा विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गरिएको हो।

• राष्ट्रिय सम्पदाको अर्थ र वर्गीकरण (मूर्त/अमूर्त, ऐतिहासिक/सांस्कृतिक/प्राकृतिक) • विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत नेपालका ४ सम्पदा क्षेत्र र तिनका विशेषता • काठमाडौं उपत्यकाका ७ सम्पदा स्थल • राष्ट्रिय सम्पदाको महत्त्व • सम्पदा संरक्षणका उपाय