हाम्रा लोक तथा शास्त्रीय नृत्य

यस अध्यायमा लोकनृत्य र शास्त्रीय नृत्य भनेको के हो, तिनको भिन्नता, महत्त्व र नेपालमा प्रचलित केही प्रमुख लोक तथा शास्त्रीय नृत्यहरूको परिचय दिइएको छ। SEE परीक्षाका लागि यो अध्याय महत्त्वपूर्ण छ किनभने यसबाट परिभाषा, भिन्नता, महत्त्व र विभिन्न नृत्यहरूको परिचयसम्बन्धी प्रश्नहरू सोधिने गरिन्छन्।

नेपाली मौलिक लोकगीत वा लोक भाकाहरूमा आधारित भएर सुर, ताल, लयमा गरिने अभिनयसहितको प्रस्तुतिलाई लोकनृत्य भनिन्छ। घाटु नाच, मारुनी नाच, चण्डी नाच, ख्याली नाच, भ्याउरे नाच आदि नेपाली लोक नृत्यका उदाहरण हुन्। यस्ता नृत्यले हाम्रा सामाजिक संस्कार, संस्कृति र परम्परालाई जगेर्ना गर्ने र मनोरञ्जन प्रदान गर्ने काम गर्छन्।

विभिन्न धर्मशास्त्र तथा यससँग सम्बन्धित देवीदेवताको चरित्र वर्णन गर्दै गरिने नृत्य शास्त्रीय नृत्य हो। यस नृत्यमा शरीरका विभिन्न अङ्ग जस्तै: आँखा, औंला, मुख, हातद्वारा गीत सङ्गीतको भावलाई व्यक्त गरी प्रस्तुत गरिन्छ, जस्तै: पञ्चबुद्ध नृत्य, चर्या नृत्य, भैरव नृत्य, कार्तिक नृत्य आदि। यस्ता नृत्यले धार्मिक आस्था र विश्वासलाई मजबुत र बलियो बनाउँछन्।

गोलो घेरामा उभिएर एकअर्काको हात र कुम जोडेर सामूहिक रूपमा नाचिने नृत्य देउडा नृत्य हो। मुख्यतया नेपालको कर्णाली तथा सुदूरपश्चिम प्रदेशका पहाडी समुदायमा यो नृत्य प्रचलित छ। देउडा नाच नाच्दा गाइने गीतमा मानिसका विभिन्न क्रियाकलाप तथा स्वभाव, दुख, पिर, हर्ष र परिवेशको वर्णन गरिन्छ।

विशेष गरी पुरुषहरूले महिलाको वेशभूषा लगाएर महिला जस्तै भएर नाच्ने यो नाच नेपालका विभिन्न भूभागमा नाचिने गरिन्छ। यो नाच मगर जातिमा प्रचलित नाच हो। हालका दिनहरूमा यो नाच अन्य जातिहरूमा पनि प्रचलित छ।

यो नाच पूर्वी तराई क्षेत्रको मैथिली समुदायमा प्रचलित नाच हो। यस नाचमा माटाको घैलामा आगो बाली त्यसलाई महिलाका शिरमा राखी नाच्ने गरिन्छ।

यो नाच विशेष गरी गुरुङ, मगर र दुरा समुदायमा प्रचलित नाच हो। यो नाच वसन्त पञ्चमीदेखि पूर्णिमासम्म नाच्ने गरिन्छ। यो नाचमा परशुराम राजा र यम्मावती रानीको कथामा आधारित भएर रजस्वला नभएकी कन्यालाई नचाउने गरिन्छ।

यो लिम्बू जातिमा प्रचलित नाच हो। यो नाच विशेष गरी नेपालको पूर्वी पहाडी जिल्लामा नाचिन्छ। पालम गीत गाउँदै यो नाच नाचिन्छ। विशेष रूपमा युवा युवतीले बाली भित्र्याउने समय र अन्य मेला पर्व तथा उत्सवमा यो नाच नाच्ने गरिन्छ। च्याबुक, ढोलक बजाउँदै गोलो घेरामा नाचिन्छ।

उँधौली तथा उँभौली पर्वको अवसरमा राई जातिका मानिस ढोल र भ्याम्टासहित गीत गाउँदै यो नाच नाच्छन्। एकअर्काको हात समाउँदै च्याबुडको तालमा यो नाच नाच्ने गरिन्छ।

यो नाच गण्डकी र लुम्बिनी प्रदेशका गुरुङ र मगर समुदायमा प्रचलित छ। यो नाच ठुलो समूहमा नाच्ने गरिन्छ। दिनभरको थकान मेट्न तथा मनको भावना पोख्न सोरठी नाच नाचिन्छ। यस नाचले सामाजिक सद्भाव र एकतालाई बलियो बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको पाइन्छ।

जट जटिन नाच नायक जट र नायिका जटिनको प्रेम कथामा आधारित नाच हो। श्रावण पूर्णिमादेखि भाद्र पूर्णिमासम्म यो नाच नाच्ने गरिन्छ। यो नाच मिथिला क्षेत्रमा नाचिने परम्परागत नाच हो। खडेरीबाट मुक्त हुनका लागि इन्द्र देवतालाई खुसी पार्न यो नाच नाचिन्छ।

विभिन्न अवसरमा राम, कृष्ण, शिवलगायतका देवताको चरित्रलाई बयान गर्दै खैंजडी बजाएर समूहमा नाचिने नृत्य बालन नृत्य हो। सत्यनारायणको पूजा, विवाह, ब्रतबन्ध आदि जस्ता धार्मिक कार्यमा रात्रिको समयमा सामूहिक रूपमा नाच्ने गरिन्छ। विशेष गरी ब्राह्मण क्षेत्री समुदायमा यो नाच बढी प्रचलित छ।

कार्तिक नाच राजा सिद्धिनरसिंह मल्लको पालादेखि प्रचलित शास्त्रीय नृत्य हो। यो नाच हरेक वर्ष कार्तिक महिनामा देखाइन्छ। यो नाच विष्णु पुराणको नृसिंह अवतारको कथामा आधारित नाच हो। राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले आफ्नो दरबारमा देखाउने गरेको नाचको निरन्तरताको रूपमा यो नाच हालसम्म नाचिँदै आएको विश्वास गरिन्छ। यो नाचमा साताभर पौडखा, खीं, ता र भ्याली बजाउँदै विष्णुका विभिन्न अवतारहरू प्रस्तुत गर्दै नाचिन्छ।

यो नाच खुँडा, खुकुरी, तरबार आदि हतियार वा लट्ठी हातमा लिई समूहमा लाम लागेर नाचिन्छ। यो देवीदेवताको मठमन्दिरमा दसैंको समयमा नाचिन्छ। यो विशेष गरी गुल्मी, अर्घाखाँची, बागलुङ, पाल्पालगायतका जिल्लामा प्रचलित छ।

यस नृत्यमा देवदेवताको अभिनय गरी नाचिन्छ। यो नृत्य मुख्यगरी नेवार समुदायमा प्रचलित छ।

यो बुद्ध धर्म र परम्परामा आधारित नृत्य हो।

किराँतहरूको मुन्धुममा आधारित यो नृत्य नेपालको पूर्वी पहाडी भेगमा नाचिन्छ।

यो नाच लुम्बिनी प्रदेशको दाङ र आसपासका पहाडी जिल्लाहरूमा बढी प्रचलित छ। शुरुमा मादलको तालमा विस्तारै नाच्दै अन्त्यतिर धेरै छिटोछिटो यो नाच नाच्ने गरिन्छ। यो नाच विशेषतः मगर समुदायमा प्रचलित नाच हो।

यो नाच गण्डकी र लुम्बिनी प्रदेशको मगर, गुरुङ समुदायमा प्रचलित नाच हो। कौराको अर्थ "हामी आइपुग्यौं" भन्ने हो। घाँसदाउरा, मेलापात जाँदा "हामी पनि आयौं" भन्ने सन्दर्भसँग जोडेर यो नाच प्रचलनमा रहेको हो। यो नाच मेला, पर्व उत्सवहरूमा पनि नाच्ने गरिन्छ। यो नाच खैंजडीको तालमा नाच्ने गरिन्छ।