सामाजिक विकृतिका रूपमा भ्रष्टाचार

यस अध्यायमा भ्रष्टाचार भनेको के हो, यो विश्वव्यापी समस्याका रूपमा कसरी फैलिएको छ, भ्रष्टाचार सूचकाङ्कमा नेपाल र सार्क राष्ट्रहरूको अवस्था के छ भन्नेबारे तथा नेपालमा भ्रष्टाचार नियन्त्रणका संयन्त्र र उपायहरूबारे चर्चा गरिएको छ। SEE परीक्षाका लागि यो अध्याय महत्त्वपूर्ण छ किनभने यसबाट परिभाषा, तथ्याङ्क, नियन्त्रण संयन्त्र र नियन्त्रणका उपायसम्बन्धी प्रश्नहरू सोधिने गरिन्छन्।

भ्रष्टाचारको शाब्दिक अर्थ खराब आचरण हुन्छ। शक्ति र पदका आडमा अधिकारको दुरुपयोग गरी अनुचित कार्यबाट आर्थिक तथा अन्य लाभ प्राप्त गर्नुलाई भ्रष्टाचार भनिन्छ। भ्रष्टाचारबाट सार्वजनिक सम्पत्तिको दुरुपयोग हुन गई राष्ट्र वा समाजलाई हानि नोक्सानी पुग्छ।

भ्रष्टाचार विश्वव्यापी समस्याका रूपमा फैलिएको एक सामाजिक समस्या हो। विशेष गरी विकासशील र अल्पविकसित देशहरू यस समस्याबाट बढी प्रभावित छन्, जसले गर्दा ती देशहरूको विकासमा गतिरोध सिर्जना भएको छ। नेपाल पनि एक विकासशील राष्ट्र भएकाले भ्रष्टाचारको समस्याबाट मुक्त हुन सकेको छैन।

विश्वका धेरै देशले भ्रष्टाचार विरुद्ध गतिविधि सञ्चालन गर्नका लागि संवैधानिक, कानुनी एवम् संस्थागत व्यवस्था गरेका छन्। विश्वव्यापी रूपमा भ्रष्टाचार विरुद्धका गतिविधि सञ्चालन गर्नका लागि ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल (Transparency International) ले काम गर्दै आएको छ। यस संस्थाले सन् १९९५ देखि प्रत्येक वर्ष विश्वव्यापी रूपमा भ्रष्टाचारको अवस्थासम्बन्धी जानकारी गराउने उद्देश्यले भ्रष्टाचार सूचकाङ्क (Corruption Perception Index) प्रकाशन गर्दै आएको छ। यस संस्थाले सन् २०२३ मा प्रकाशन गरेको १८० ओटा राष्ट्रहरूको भ्रष्टाचार सूचकाङ्कको तथ्याङ्कअनुसार नेपाल ११० औं स्थानमा पर्दछ। यो सूचकाङ्कले नेपाल विश्वमा भ्रष्टाचार व्याप्त देशको सूचीमा पर्दछ भन्ने बुझाउँछ।

माथिको तथ्याङ्क अध्ययन गर्दा विश्वका अविकसित र विकासशील राष्ट्रहरूमा भ्रष्टाचारको जरा निकै गहिरो गरी फैलिएको पाइन्छ। सार्क राष्ट्रहरूमा भुटानको स्थिति सबैभन्दा राम्रो (२५ औं) देखिन्छ भने अफगानिस्तानको स्थिति सबैभन्दा कमजोर (१५० औं) देखिन्छ। नेपाल सार्क राष्ट्रहरूमा भारत, मालदिभ्स र श्रीलङ्काभन्दा पछाडि तर पाकिस्तान, बङ्गलादेश र अफगानिस्तानभन्दा अगाडि पर्दछ।

नेपालमा प्राचीन समयदेखि नै भ्रष्टाचार नियन्त्रणका प्रयासहरू गरिँदै आएको पाइन्छ। पृथ्वीनारायण शाहले आफ्नो दिव्योउपदेशमा घुस लिने र घुस दिने दुवैलाई देशका ठुला शत्रु भनी उल्लेख गरेका थिए, जसको आशय भ्रष्टाचारले देशको विकासमा अवरोध ल्याउँछ र यसलाई वेलैमा नियन्त्रण गर्नुपर्छ भन्ने रहेको देखिन्छ।

वर्तमान समयमा भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि नेपालमा राष्ट्रिय सतर्कता केन्द्र, राष्ट्रिय सूचना आयोग तथा अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगलगायत विभिन्न सङ्घसंस्थाहरू कार्यरत छन्। त्यस्तै भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्न भ्रष्टाचार निवारण ऐन, सुशासन ऐन आदि कार्यान्वयनमा छन्।