अन्धविश्वास हटाऔं

यस अध्यायमा अन्धविश्वास भनेको के हो र यसले समाजमा पार्ने असरबारे चर्चा गरिएको छ। साथै अन्धविश्वासबाट उत्पन्न तीनओटा प्रमुख सामाजिक विकृति — घुम्टो प्रथा, छाउपडी प्रथा र दाइजो/तिलक प्रथा — बारे विस्तृत जानकारी दिइएको छ। SEE परीक्षाका लागि यो अध्याय महत्त्वपूर्ण छ किनभने यसबाट परिभाषा, असर, कारण र समाधानका उपायसम्बन्धी प्रश्नहरू सोधिने गरिन्छन्।

कुनै व्यक्तिले गहिरो अध्ययन वा जानकारी नलिई समाजमा प्रचलित प्रथा, प्रचलनमा विश्वास गर्नु अन्धविश्वास हो। अन्धविश्वासले सामाजिक विकृति निम्त्याउँछ। यसले हाम्रो धर्म, संस्कृति र समाजमा समेत नकारात्मक असर पारिरहेको हुन्छ। अन्धविश्वासका कारण हाम्रो समाजमा बेला बेलामा आपराधिक घटनासमेत हुने गरेका छन्।

नेपालका विभिन्न ठाउँमा अझै पनि बोक्सीको आरोपमा महिलामाथि कुटपिट र हिंसात्मक गतिविधि भइरहेको सुनिन्छ। त्यस्तै धामीभाँक्रीप्रतिको विश्वास, घुम्टो प्रथा, दाइजो प्रथा, छाउपडी प्रथाजस्ता सामाजिक समस्या र विकृतिहरू पनि अन्धविश्वासकै उदाहरण हुन्।

अन्धविश्वासले मानिसलाई आधुनिक विज्ञान र प्रविधिभन्दा अलौकिक शक्तिमा बढी विश्वास गराउँछ। समाजमा अन्धविश्वास कायम रहिरहने हो भने समाजको आधुनिकीकरण, विकास, परिवर्तन र समृद्धिको यात्रामा समेत बाधा पुऱ्याउने निश्चित छ। त्यसैले वैज्ञानिक तथ्य, समयक्रमको विकास र गतिशीलतालाई विश्वास गर्दै शिक्षा, ज्ञान, चेतना र विवेकको ज्योतिले अन्धविश्वासको अस्तित्वलाई परास्त पार्नुपर्छ।

विवाहित महिलाले मान्यजन र पुरुषका अगाडि जाँदा आफ्नो अनुहार छोप्नुपर्ने प्रचलनलाई घुम्टो प्रथा भनिन्छ। यस्तो खालको अन्धविश्वासी प्रथाका कारण महिलाको व्यक्तित्व विकासमा बाधा पुगेको छ। यो एउटा लैङ्गिक विभेदको अवस्था पनि हो। यस्तो प्रथाले मानव अधिकारको दृष्टिकोणबाट महिलाको हक, अधिकार र स्वतन्त्रताको हनन भएको छ। विवाहपश्चात् महिलाहरू घुम्टोमा बसिरहनु परेको कारण शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी आदिको अवसरबाट वञ्चित हुनु परेको छ। यसले महिलालाई आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक क्षेत्रमा पछाडि पारेको छ। यो समस्या समाधानका लागि शिक्षा, सचेतना र सामाजिक जागरणका कार्यहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ।

रजस्वला भएका वेलामा घरबाहिर छाउगोठमा लगेर राख्ने सामाजिक नियमलाई छाउपडी भनिन्छ। रजस्वला र सुत्केरी भएका समयमा घरको आँगन टेक्न नहुने, दुध दही खान नहुने, घरभित्र बस्न नहुने, लेखपढ गर्न र अरूलाई छुन नहुने भनेर घरबाहिर रहेको छाउगोठमा राखिन्छ। यात्रा र अन्य शुभ कार्यमा छाउपडीलाई देखेमा अशुभ हुने भन्ने अन्धविश्वास रहेको छ। महिलाको नियमित रूपमा हुने शारीरिक प्रक्रियालाई गलत ढङ्गबाट व्याख्या गरिएको छ, जसका कारण पीडित महिलाहरू असुरक्षित र जोखिमपूर्ण अवस्थामा बाँच्न बाध्य छन्। परिवारको साथ र सहयोगको आवश्यकता पर्ने समयमा यसरी घरदेखि बाहिर राख्नु महिलामाथिको दुर्व्यवहार हो, सामाजिक अपराध हो। छाउगोठमा बस्दा सर्पले टोक्ने, अपराधीहरूको सिकार हुने र जङ्गली जीवजन्तुहरूको आक्रमणमा समेत पर्न सक्ने हुन्छ। यो समस्या समाधानका लागि सचेतना र समान सामाजिक व्यवहारको खाँचो छ।

विवाहका क्रममा दुलही पक्षले दुलाहा पक्षलाई राजीखुसी, दबाब वा अनुरोधमा प्रदान गर्ने नगद, जिन्सी, धन सम्पत्ति, उपहारलाई दाइजो भनिन्छ। कतै कतै विशेषतः तराईमा यसलाई दहेज वा तिलक पनि भन्ने गरिएको छ। विहेमा कन्याका परिवारले आफ्नो गच्छेअनुसार दाइजो लिने, दिने चलन विगतदेखि चलिआएको परम्परा हो। आजभोलि दाइजो प्रथा विकृतिको रूपमा मौलाएको छ। कन्याका अभिभावकले सक्ने हैसियतभन्दा बढी धन सम्पत्ति दाइजोको रूपमा माग गर्ने, दबाब दिने, धम्की दिने प्रक्रियाले समाजमा गलत अभ्यास बढ्दै गएको छ। दाइजो तथा तिलक प्रथाका कारणले सामाजिक सद्भाव र सन्तुलन कायम गर्न बाधा पुगेको छ। दाइजो वा तिलकको विषयलाई आधार बनाएर समाजमा महिला हिंसा, घरेलु हिंसा, पारिवारिक विखण्डन, हत्या, आत्महत्याजस्ता घटना घटिरहेका छन्।