राजनीतिक दल

यस अध्यायमा लोकतन्त्रको एक महत्त्वपूर्ण अङ्ग राजनीतिक दलको बारेमा अध्ययन गरिन्छ। राजनीतिक दल जनताको संगठित आवाज हो जसले निश्चित सिद्धान्त, मूल्यमान्यता र दर्शनका आधारमा राजनीतिक उद्देश्य प्राप्त गर्ने काम गर्छ। यस अध्यायमा राजनीतिक दलको परिचय र पृष्ठभूमि, नेपालमा राजनीतिक दलको ऐतिहासिक विकासक्रम, दल दर्तासम्बन्धी संवैधानिक व्यवस्था तथा राजनीतिक दलको भूमिका र जिम्मेवारी समेटिएको छ। यो अध्याय SEE का लागि महत्त्वपूर्ण छ किनभने राजनीतिक दलको परिभाषा, नेपालमा दल स्थापनाका ऐतिहासिक मितिहरू, दल दर्ताका प्रावधान र दलको भूमिका जस्ता विषय बारम्बार सोधिने गर्छन्।

जनताको अधिकार प्रत्याभूत गर्ने सन्दर्भमा एक्लो व्यक्तिले सबै ठाउँमा आवाज पुऱ्याउन सक्दैन, यसका लागि सङ्गठित आवाज चाहिन्छ। जनताको सङ्गठन भनेकै राजनीतिक दल हुन्। अब्राहम लिङ्कनले लोकतन्त्रलाई जनताको शासन भनेका छन्। जनअपेक्षित सत्ता सञ्चालन गर्न लोकतन्त्र चाहिन्छ र लोकतन्त्र त्यसबेला सम्भव हुन्छ, जहाँ राजनीतिक दलको सार्थक उपस्थिति रहन्छ। निश्चित सिद्धान्त, मूल्यमान्यता र दर्शनमा आधारित राजनीतिक उद्देश्य प्राप्तिका लागि खोलिएको सङ्गठनलाई राजनीतिक दल भनिन्छ।

बहुदलीय राजनीतिक व्यवस्थामा दलहरूले आफ्ना विचार, कार्यक्रम र व्यवहारले जनताको मन जितेर राज्य सञ्चालन गर्ने अधिकार प्राप्त गर्दछन्। नेपालका राजनीतिक दलहरूको सन्दर्भमा भन्दा जनताको हक अधिकार प्राप्तिका लागि २००७ साल अगाडिदेखि नै निरन्तर आन्दोलन गरेको पाइन्छ। जनतालाई दमनकारी शासन सत्ताको विरुद्ध एकजुट बनाउने तथा जनताको आवाज, अधिकार र छनोटमा सक्रिय बनाउने उद्देश्यले राजनीतिक दलहरू स्थापित भई क्रियाशील रहेको पाइन्छ।

नेपालको संविधानमा राजनीतिक दल गठनसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ। निर्वाचन प्रयोजनका लागि राजनीतिक दलले निर्वाचन आयोगबाट मान्यता प्राप्त गर्नुपर्दछ। दल दर्ताका लागि दलको नाम, उद्देश्य, चिह्न र भण्डा निश्चित गरिएको हुनुपर्छ। धार्मिक वा साम्प्रदायिक एकतामा खलल पार्ने वा देशलाई विखण्डित गर्ने प्रकृतिका दल दर्ता हुँदैनन्।

मान्यता प्राप्त गर्न चाहने राजनीतिक दलले निर्वाचन आयोगमा निवेदन दर्ता गराउनुपर्छ। निवेदन दर्ता गराउँदा राजनीतिक दलको विधान, घोषणापत्रका साथै निम्नलिखित विवरण पनि खुलाउनुपर्छ।

नेपालमा राजनीतिक दलहरूको नेतृत्वमा नै राजनीतिक परिवर्तन भएको इतिहास छ। वि.सं. २००७ सालमा प्रजातन्त्रको स्थापना गर्न प्रजा परिषद्, नेपाली काङ्ग्रेस, नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी जस्ता राजनीतिक दलको भूमिका महत्त्वपूर्ण रह्यो। नेपालका विभिन्न समयमा सम्पन्न भएका निर्वाचनमा राजनीतिक दलहरूको सक्रिय सहभागिता रहेको थियो।

लोकतन्त्रमा जनताबाट अनुमोदित भएर राजनीतिक दलले शासन व्यवस्था सञ्चालन गर्ने भएकाले दलहरूको भूमिका र जिम्मेवारी बहुआयामिक हुने गर्छ। जनताको प्रतिनिधि भई जनहितका कार्य गर्ने तथा जनचाहनाअनुरूप नियम कानुन बनाउने भूमिका दलहरूकै हो; बनेका नियम कानुन पूर्णपालन गर्ने जिम्मेवारी पनि उनीहरूको रहन्छ। राजनीतिक दलको भूमिका र जिम्मेवारी मूलतः निम्न दुई पक्षमा बढी केन्द्रित हुनुपर्दछ।

जनतालाई सङ्गठित गर्ने, सचेतीकरण गर्ने, मानवअधिकार तथा सामाजिक न्याय प्रवर्धनमा क्रियाशील रहने जस्ता कार्यमा राजनीतिक दलको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहन्छ। जनताका सर्वाङ्गीण हितका लागि सामाजिक समस्या र विकृति विरुद्ध चेतना जागरण गर्ने सन्दर्भमा पनि राजनीतिक दलको भूमिका रहन्छ।

निर्वाचनमार्फत सत्तामा पुगेपछि आफ्ना घोषित कार्यक्रममार्फत विकासका गतिविधि सञ्चालन गर्ने, राज्य सञ्चालन गर्ने, सुशासन कायम गर्ने, जनताको हितसँग सम्बन्धित गतिविधि सञ्चालन गर्ने भूमिकामा पनि राजनीतिक दल अग्रसर रहनुपर्दछ।

देशको शासन सत्ताको दिगोपन र स्थायित्व राजनीतिक दलले खेल्ने भूमिकामा निर्भर हुन्छ। योग्यता, क्षमता र सवलताका आधारमा नेतृत्व चयन गर्ने र जनताप्रति गरेको प्रतिबद्धता पूरा गर्न सके दलप्रति जनताको विश्वास बढ्न सक्छ। अहिलेको आवश्यकता भनेकै लोकतन्त्र र मानवअधिकारको संरक्षण एवम् प्रवर्धन गर्ने तथा दलगत र व्यक्तिगत स्वार्थमा नभई राष्ट्रिय स्वार्थमा कार्य गर्ने राजनीतिक प्रणाली स्थापित गर्नु हो। यसका लागि राजनीतिक दलले शान्ति सुरक्षा, स्थिरता, विकास, कानुनी शासन स्थापना गरी मुलुकमा सुशासन कायम गर्ने कुरालाई विशेष प्राथमिकता दिनुपर्ने हुन्छ। त्यसो गर्दा देशमा राजनीतिक स्थायित्व र सुशासन सम्भव हुन सक्छ।