प्रथम विश्वयुद्धका परिणाम

विश्वलाई युद्धबाट टाढा राख्ने, विश्व शान्ति कायम गर्ने र देशहरूबिचको द्वन्द्वलाई वार्ताद्वारा अन्त्य गर्ने उद्देश्यले तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति विड्रो विल्सनका पहलमा १० जनवरी १९२० मा राष्ट्रसङ्घको स्थापना भएको थियो। यो प्रथम विश्वयुद्धपछि विश्व शान्तिका लागि स्थापना गरिएको पहिलो प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय संगठन थियो।

प्रथम विश्वयुद्धका प्रमुख परिणामहरू निम्नानुसार छन्: १. विश्वशान्तिका लागि राष्ट्रसङ्घको स्थापना भयो। २. लाखौंको सङ्ख्यामा मानिस मारिए, घाइते भए र ठूलो आर्थिक क्षति भयो। ३. मित्र राष्ट्र र जर्मनीबिच भर्सेलिजको सन्धि भई जर्मनीमाथि कडा प्रतिबन्ध र आर्थिक क्षतिपूर्ति लादियो। ४. युरोपका धेरै मुलुकमा राजतन्त्रको अन्त्य भई गणतन्त्रको स्थापना भयो। ५. विश्वव्यापी आर्थिक सङ्कट, भोकमरी, बेरोजगारी र मुद्रास्फीति देखा पर्‍यो। ६. जर्मनी र इटालीमा क्रमशः हिटलर र मुसोलिनीको नेतृत्वमा अधिनायकवादको उदय भयो। ७. अल्बानिया, युगोस्लाभिया, फिनल्यान्ड, चेकोस्लोभाकिया जस्ता नयाँ राष्ट्रको उदय भयो।

प्रथम विश्वयुद्धताका नेपालका प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरले अङ्ग्रेजलाई सहयोग गर्न जनरल बबरशमशेरको नेतृत्वमा ७,५०० नेपाली फौज पठाएका थिए। पछि जनरल पद्मशमशेर, तेज शमशेर र केशर शमशेरको नेतृत्वमा समेत नेपाली फौज पठाइयो। कुल १६,५४४ जना नेपाली सैनिकले प्रथम विश्वयुद्धमा अङ्ग्रेजका तर्फबाट लडाइँ लडे। चन्द्रशमशेरले बेलायतलाई १० लाख पाउन्ड आर्थिक सहयोग पनि प्रदान गरेका थिए। यसबाट प्रभावित भई बेलायत सरकारले चन्द्र शमशेरलाई ब्रिटिस फौजको जनरल पद प्रदान गर्‍यो र कम्पनी सरकारले नेपाललाई प्रतिवर्ष १० लाख रुपियाँ प्रदान गर्न थाल्यो। युद्धमा वीरता प्रदर्शन गरेबापत धेरै नेपाली फौज भिक्टोरिया क्रस र मिलिटरी क्रस पदकबाट सम्मानित भए।

कुनै एक व्यक्ति वा समूहले सम्पूर्ण राज्यसत्ता आफ्नो हातमा लिई विरोधीलाई दमन गर्ने, यातना दिने र हत्या गर्ने जस्ता कार्यद्वारा निरङ्कुश ढङ्गले शासन गर्ने व्यवस्थालाई अधिनायकवाद भनिन्छ। जर्मनीमा हिटलर र इटालीमा मुसोलिनीको शासन अधिनायकवादका उदाहरण हुन्।

यो भनाइ प्रथम विश्वयुद्धको सन्दर्भमा पूर्ण रूपमा सत्य सावित हुन्छ। भर्सेलिजको सन्धि एकपक्षीय रूपमा जर्मनीमाथि लादिएको थियो — जसमा भारी आर्थिक क्षतिपूर्ति (६६ करोड पाउन्ड), भूभागको क्षति, र कडा सैनिक प्रतिबन्ध समावेश थिए। यसले जर्मनीलाई अन्तर्राष्ट्रिय जगत्मा अपमानित र कमजोर बनायो। यस अपमानले जर्मन जनतामा गहिरो असन्तोष र बदलाको भावना जगायो। यसै बदलाको भावनालाई आधार बनाएर नाजी पार्टीका नेता एडल्फ हिटलरले जर्मनीमा शक्ति आफ्नो हातमा लिए र अधिनायकवादी शासन स्थापित गरे, जसले पछि गएर दोस्रो विश्वयुद्ध निम्त्यायो। यसरी एउटा राष्ट्रमाथि लादिएको अपमान र त्यसबाट उब्जिएको बदलाको भावनाले कसरी अर्को ठूलो विश्वव्यापी सङ्कट (दोस्रो विश्वयुद्ध) निम्त्यायो भन्ने कुरा यस घटनाक्रमबाट प्रस्ट हुन्छ।

भर्सेलिजको सन्धिका सकारात्मक तथा नकारात्मक दुवै प्रभाव रहेका छन्: सकारात्मक प्रभाव: १. प्रथम विश्वयुद्धको औपचारिक अन्त्य भयो। २. भविष्यमा युद्ध हुन नदिन राष्ट्रसङ्घ स्थापनाको मार्ग प्रशस्त भयो। ३. युद्धपीडित राष्ट्रहरूले केही आर्थिक क्षतिपूर्ति पाए। ४. अल्बानिया, चेकोस्लोभाकिया जस्ता नयाँ राष्ट्रहरूको स्वतन्त्र अस्तित्व स्थापित भयो। नकारात्मक प्रभाव: १. सन्धि एकपक्षीय भई जर्मनीमाथि अन्यायपूर्ण सर्तहरू लादियो, जसले जर्मन जनतामा गहिरो अपमान र बदलाको भावना जगायो। २. भारी आर्थिक क्षतिपूर्तिले जर्मनीको अर्थतन्त्रलाई थप कमजोर बनायो। ३. यसैले हिटलरजस्ता अधिनायकवादी नेताको उदयलाई मलजल गर्‍यो। ४. अन्ततः यसले दोस्रो विश्वयुद्धको बीउ रोप्ने काम गर्‍यो।

भर्सेलिजको सन्धि सन् १९१९ जुन २८ मा फ्रान्सको राजधानी पेरिसमा रहेको भर्सेलिजको दरबारमा मित्र राष्ट्र समूह र जर्मनीबिच भएको थियो।

प्रथम विश्वयुद्धमा करिब ९२ लाख मानिसको मृत्यु भएको थियो भने २ करोड ९० लाख मानिस घाइते भएका थिए।

प्रथम विश्वयुद्धपछि अल्बानिया, युगोस्लाभिया, फिनल्यान्ड र चेकोस्लोभाकिया जस्ता नयाँ राष्ट्रहरूको उत्पत्ति भएको थियो।

जर्मन सम्राट कैजर विलियम द्वितीयले भनेका थिए: 'म मेरा सेनालाई संसारका जुनसुकै सेनासँग युद्ध लड्न पठाउन सक्छु तर गोरखाली सैनिकको नाम सुन्नासाथ मेरो मुटु थर्कन्छ।' यसले नेपाली सैनिकको वीरता र प्रभावकारिताप्रति उनको स्वीकृति देखाउँछ।

भर्सेलिजको सन्धिले जर्मनीलाई राइनल्यान्डलगायतका क्षेत्र १५ वर्षसम्म मित्र राष्ट्रको अधीनमा राख्ने, त्यस स्थानभन्दा १० कि.मि. पर मात्र सेना राख्न पाउने, नयाँ सेना भर्ती गर्न नपाउने र एक लाख मात्र सेना राख्नुपर्ने, तथा युद्धपोत र जहाज निर्माण गर्न नपाउने साथै छओटाभन्दा धेरै युद्धपोत राख्न नपाउने जस्ता कडा सैनिक प्रतिबन्ध लगायो।

• राष्ट्रसङ्घको स्थापना र उद्देश्य • जनधनको क्षति र आर्थिक असर • भर्सेलिजको सन्धिका चार पक्ष (युद्ध अपराध, राज्यको क्षति, सैनिक प्रतिबन्ध, आर्थिक क्षतिपूर्ति) • अधिनायकवादको उदय (हिटलर र मुसोलिनी) • प्रथम विश्वयुद्धमा नेपालीको भूमिका • प्रथम विश्वयुद्धपछि उदाएका नयाँ राष्ट्रहरू