स्थानीय क्षेत्रका ऐतिहासिक स्थलको पहिचान र संरक्षण

यस अध्यायमा 'स्थानीय क्षेत्रमा रहेका ऐतिहासिक स्थल एवम् स्मारकको खोजी, पहिचान, संरक्षण र संवर्धन' भन्ने विषयलाई एउटा नमुना क्षेत्र-भ्रमण प्रतिवेदनमार्फत बुझाइएको छ। मच्छिन्द्र मा.वि.का विद्यार्थीले धादिङ जिल्लाको ऐतिहासिक स्थल कोट कालिका मन्दिरको भ्रमण गरी तयार पारेको यस प्रतिवेदनबाट ऐतिहासिक स्थलको अध्ययन कसरी गर्ने, कस्ता जानकारी सङ्कलन गर्ने र संरक्षणका लागि के-कस्ता सुझाव दिने भन्ने कुरा बुझ्न सकिन्छ। SEE का लागि यो अध्याय महत्वपूर्ण छ किनभने यसले स्थानीय ऐतिहासिक सम्पदाको पहिचान र संरक्षणको महत्व र प्रक्रिया बुझाउँछ, र विद्यार्थीले आफ्नै क्षेत्रका सम्पदाबारे यस्तै प्रतिवेदन तयार गर्न सक्ने बनाउँछ।

मच्छिन्द्र मा.वि.मा कक्षा १० मा अध्ययनरत सम्पूर्ण विद्यार्थी र कक्षा नौ र १० मा सामाजिक अध्ययन विषय अध्यापन गराउनुहुने शिक्षकसहितको टोली एक दिने शैक्षिक अवलोकन भ्रमणका लागि विद्यालय नजिकै रहेको ऐतिहासिक स्थल कोट कालिका मन्दिर गएका थिए। धादिङ जिल्लाको दक्षिण पूर्वी क्षेत्र धुनिबेसी नगरपालिकामा अवस्थित यो स्थल नेपालको मध्यकालीन समयमा स्थापना भएको महत्वपूर्ण स्थल हो। काठमाडौंबाट १८ कि.मि.को दूरीमा रहेको यस स्थल धार्मिक तथा ऐतिहासिक दृष्टिकोणले महत्वपूर्ण रहेको छ।

ऐतिहासिक स्थलको भ्रमणका उद्देश्य यसप्रकार रहेका थिए:

यस अध्ययनका क्रममा निम्नलिखित विधिको प्रयोग गरिएको थियो:

कोट कालिका मन्दिर धादिङ जिल्लाको धुनिबेसी नगरपालिका वडा नं. ४ मा रहेको छ। यो स्थान मल्लकालीन समयमा पाटन राज्यको अधीनमा रहेको थियो। यस क्षेत्रको सुरक्षा तथा रेखदेखका लागि यहाँ प्रशासनिक अड्डा राखिएको थियो। पाटन राज्यका लागि आवश्यक पर्ने काठ तथा दाउराको आपूर्ति यसै क्षेत्रबाट हुने गरेको थियो। यहाँ मल्लकालीन समयमा निर्माण भएको कोट कालिकाको ऐतिहासिक मन्दिर रहेको छ। नेपाल एकीकरण गर्ने क्रममा गोरखाले पाटनअन्तर्गत रहेको यस क्षेत्रलाई अधीनमा लिन खोज्दा पाटनले नमानेको, यो क्षेत्र आफूले गुमाएको खण्डमा पाटनमा काठ, दाउरा, उखु तथा अन्य फलफूलको अभाव हुने कुरा बताएकाले यहाँका काठ दाउरा र फलफूल पाटनले नै उपयोग गर्न पाउने सर्तमा गोरखाले आफ्नो अधीनमा लिएको थियो। गोरखाको अधीनमा रहेपछि पनि यस मन्दिरमा गरिने पूजाआजाको प्रचलन पाटनकै रीतिथितीअनुसार गर्ने गरिएको पाइन्छ। नेपालको राजधानी काठमाडौं बनाएपछि दसैंमा गोरखाबाट फूलपाती ल्याउने चलन चलाइएको र गोरखाबाट जीवनपुरको कोट कालिका मन्दिरसम्म ल्याएर बास राख्ने र फूलपातीका दिन काठमाडौंको दसैं घरका पुजारीले आएर लैजाने चलन आजभोलि पनि कायम रहेको पाइन्छ। यस मन्दिरबाट काठमाडौं, नुवाकोट, मकवानपुर, रसुवा, गोरखा, धादिङलगायतका जिल्लाका विभिन्न भाग तथा धुनिबेसी नगरपालिकाका अधिकांश भाग देख्न सकिन्छ। नवरात्र, बालाचर्तुदशी, ठुली एकादशी, माघे सङ्क्रान्ति, चैते दसैं जस्ता प्रमुख पर्वमा यस मन्दिरमा मेला लाग्ने गरेको छ। आर्थिक वर्ष २०७४/७५ सम्म यो स्थान जीर्ण अवस्थामा रहेकोमा त्यसपछि धुनिबेसी नगरपालिका र नेपाली सेनाले यसको पुनःनिर्माणमा चासो लिई पुनःनिर्माण गरिएको छ। धुनिबेसी नगरपालिकाले प्रमुख पर्यटकीय स्थलका रूपमा विकास गर्न गुरुयोजना तयार गरी कार्य अगाडि बढाएको छ।

यसको संरक्षण प्रचार प्रसार गर्न निम्नलिखित सुझाव प्रस्तुत गरिएको छ:

धादिङ जिल्लाका विभिन्न तीर्थस्थलमध्ये यो स्थान एक महत्वपूर्ण ऐतिहासिक स्थल हो। यो मन्दिर काठमाडौं उपत्यकाको मध्यकालीन समयको इतिहासको महत्वपूर्ण स्रोत हो। धुनिबेसी नगरको गौरवसमेत हो। यो स्थान हिन्दु धर्ममा विश्वास राख्ने भक्तजनका लागि आस्था र विश्वासको प्रतीक हो। यसको संरक्षण गरी यसको विरासत भावी पुस्तालाई सुरक्षित तरिकाले हस्तान्तरण गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो। यसको संरक्षण भनेको हाम्रो इतिहास, धार्मिक विश्वास, आस्था र परम्परालाई जोगाई हाम्रो पहिचान जीवित राख्नु हो। त्यसकारण हामी सबै मिलेर यो र यस्तै हाम्रा सम्पदाको संरक्षणमा जुट्नु जरुरी छ।

विगतका महत्वपूर्ण घटना, सभ्यता, संस्कृति वा शासन व्यवस्थासँग सम्बन्धित भई ऐतिहासिक, धार्मिक वा पुरातात्त्विक महत्व बोकेको र आजसम्म भौतिक रूपमा अवस्थित रहेको स्थान वा संरचना (जस्तै मन्दिर, दरबार, किल्ला, स्मारक आदि) लाई ऐतिहासिक स्थल भनिन्छ। कोट कालिका मन्दिर यसैको एउटा उदाहरण हो।