वित्तीय उपकरण

१. नोट सफा राख्ने उपाय लेख्नुहोस्।

नोटको जतन गर्न अनिवार्य रूपमा मनी ब्याग प्रयोग गर्ने बानी बसाल्ने।

नोटमा केरमेट नगर्ने।

पूजा गर्दा वा कुनै काम गर्दा रङ लागेको वा मैलिएका हातले सकेसम्म नोट नछुने।

टाँचा वा स्टिच लगाई नोट च्यातिने र निकाल्न गाह्रो हुने काम नगर्ने।

२. सेयरको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्। सेयरका माध्यमबाट सङ्गठित संस्थाले आफ्नो व्यवसाय विस्तार गर्न र वस्तु उत्पादन गर्न सक्छ। सेयरले लगानीकर्तालाई लगानीको अवसर प्रदान गर्छ। धितोपत्रका माध्यमबाट लगानीकर्तासँग छरिएर रहेको बचत उद्योगधन्दामा लगानी गर्न मदत पुग्छ। सेयर बिक्रीबाट कम्पनीले पुँजी सङ्कलन गर्न सक्छ। देशको आर्थिक विकासमा सर्वसाधारणको पनि योगदान पुग्छ। ३. नेपालमा प्रचलित वित्तीय उपकरणको सूची बनाई प्रत्येकको छोटकरीमा व्याख्या गर्नुहोस्। बैङ्क खाता (चल्ती, बचत, मुद्दती) — रकम जम्मा र भिक्नका लागि प्रयोग हुने आधारभूत वित्तीय उपकरण। ए.टी.एम./डेबिट कार्ड — खातामा भएको रकम मेसिनको सहायताले भिक्न प्रयोग हुने कार्ड। क्रेडिट कार्ड — खातामा रकम नभए पनि निश्चित सिमासम्म खर्च गर्न सकिने उधारो कार्ड। ई-बैङ्किङ (SMS बैङ्किङ, इन्टरनेट बैङ्किङ, मोबाइल बैङ्किङ) — विद्युतीय माध्यमबाट प्रदान गरिने वित्तीय सेवा। बैङ्किङ एप्स — मौज्दात हेर्ने, रकमान्तर गर्ने, बिल भुक्तानी गर्ने सेवा दिने मोबाइल एप। धितोपत्र (सेयर, बन्ड, ऋणपत्र) — पुँजी सङ्कलन गर्न जारी गरिने वित्तीय औजार। डिम्याट खाता — सेयर कारोबारका लागि आवश्यक विद्युतीय खाता। ४. सेयर लिनका लागि अपनाउनुपर्ने प्रक्रिया उल्लेख गर्नुहोस्। सर्वप्रथम सेयर कारोबारका लागि अनिवार्य रहेको डिम्याट खाता खोल्ने। आफूले सेयर खरिद गर्न चाहेको कम्पनीको अवस्थाबारे राम्रोसँग बुझ्ने। उपयुक्त कम्पनी छनोट गरी सेयर खरिदका लागि आवेदन गर्ने। आवश्यक रकम भुक्तानी गरी सेयर खरिद गर्ने। खरिद गरिएको सेयर डिम्याट खातामा विद्युतीय रूपमा राख्ने। ५. डिम्याट खाता भनेको के हो? यसका उपयोगिता उल्लेख गर्नुहोस्। डिम्याट खाता भनेको लगानीकर्ताले आफ्नो सेयरलाई विद्युतीय रूपमा राख्न सक्ने विद्युतीय खाता हो। सेयरको कारोबारका लागि यो खाता अनिवार्य रूपमा खोल्नुपर्ने नियम बनेको छ। सेयरलाई सुरक्षित रूपमा विद्युतीय रूपमा राख्न सकिन्छ। सेयर हराउने वा नष्ट हुने जोखिम हुँदैन। सेयर कारोबार छिटो र सजिलो हुन्छ। सेयरको लिखत भौतिक रूपमा राख्नुपर्ने झन्झट हुँदैन। ६. डेबिट कार्ड र क्रेडिट कार्डका बिचमा फरक छुट्याउनुहोस्।

• प्रश्न: विप्रेषणको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्। • वैदेशिक रोजगारीमा गएकाले आर्जन गरेको रकम स्वदेशमा ल्याउने भरपर्दो र सुरक्षित माध्यम हो। • यसले परिवारको आर्थिक अवस्था सुधार्न सहयोग गर्छ। • नेपाल सरकारबाट इजाजत प्राप्त माध्यमबाट हुने भएकाले पैसा सुरक्षित रूपमा आउँछ। • देशमा विदेशी मुद्रा भित्रिने भएकाले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई समेत टेवा पुग्छ। • प्रश्न: हुन्डीबाट किन कारोबार गर्नुहुँदैन? • हुन्डी निजी व्यापारी, प्रतिनिधि वा दर्ता नभएका संस्थामार्फत हुने कारोबार भएकाले विश्वासिलो हुँदैन। • यसरी पठाइएको पैसा हराउने वा ठगिने जोखिम रहन्छ। • हुन्डीबाट हुने कारोबारलाई गैरकानुनी मानिन्छ, त्यसैले कानुनी कारबाहीको जोखिम रहन्छ। • यसले देशको औपचारिक अर्थतन्त्र र विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा नकारात्मक असर पार्छ। • प्रश्न: अबको १० वर्षपछि भर्चुअल मुद्राको प्रयोगको अवस्था कस्तो रहन्छ होला? अनुमान गरी लेख्नुहोस्। • सूचना प्रविधिको तीव्र विकाससँगै भर्चुअल मुद्राको प्रयोग विश्वभर बढ्दै जाने अनुमान गर्न सकिन्छ। तर हाल यो नेपाललगायत विश्वका धेरै देशमा प्रतिबन्धित रहेकाले भविष्यमा सम्बन्धित देशहरूले यसलाई नियमन गर्ने कानुन बनाई मान्यता दिएमा मात्र यसको प्रयोग व्यापक र सुरक्षित बन्न सक्छ। नियमनको अभावमा भने जोखिम र प्रतिबन्ध कायमै रहन सक्छ।

१. अग्राधिकार सेयर र साधारण सेयरबीचको भिन्नता:

२. मुद्दती खाताको विशेषता: निश्चित समयावधि (जस्तै ३ महिना, ६ महिना, १ वर्ष, २ वर्ष, ५ वर्ष) तोकेर खाता खोलिन्छ। अन्य खातामा भन्दा बढी ब्याज पाइन्छ। तोकिएको समयावधिभन्दा अगाडि रकम निकाल्न पाइँदैन। बिचमा आवश्यक परेमा प्रमाणपत्र धितो राखी कर्जा लिन सकिन्छ, तर बढी ब्याज तिर्नुपर्छ।

• बैङ्क खाताका प्रकार र तिनका विशेषता। • डेबिट कार्ड र क्रेडिट कार्डबीचको भिन्नता। • सेयरका प्रकार (अग्राधिकार र साधारण) र तिनका विशेषता। • धितोपत्र र डिम्याट खाताको अर्थ र उपयोगिता। • विप्रेषण, हुन्डी र क्रिप्टोकरेन्सीको अर्थ र सम्बन्धित सावधानी।