नेपालको परराष्ट्र नीति
अध्याय परिचय
यस अध्यायमा परराष्ट्र नीतिको अर्थ, नेपालको परराष्ट्र नीतिका मार्गदर्शक सिद्धान्त र आधार, परराष्ट्र नीतिको महत्त्व तथा नेपालको परराष्ट्र नीतिको प्रमुख सिद्धान्त मानिने पञ्चशीलका सिद्धान्त र यसको महत्त्वबारे चर्चा गरिएको छ। कुनै पनि मुलुकले आफ्नो राष्ट्रिय हित रक्षा गर्न बाह्य जगत्सँग कस्तो सम्बन्ध राख्ने भन्ने कुरा परराष्ट्र नीतिले निर्धारण गर्छ। SEE परीक्षाका दृष्टिले परराष्ट्र नीतिको अर्थ, यसका आधार, महत्त्व र पञ्चशीलका सिद्धान्त अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छन्।
परराष्ट्र नीतिको अर्थ
परराष्ट्र नीति भनेको कुनै पनि मुलुकले आफ्नो राष्ट्रिय हितका खातिर बाह्य जगत्मा उसको प्रभाव विस्तार एवम् प्रवर्धन गर्न तय गरिएको राष्ट्रिय नीति हो। परराष्ट्र नीति राज्यको अरू राज्यसँगको अन्तरसम्बन्धलाई नियमित गर्ने व्यवहारको पुञ्ज हो। राज्यहरूबिचको अन्तरसम्बन्धमा आपसी व्यवहारका अनेक आयाम हुन्छन् र राज्यहरूले ती आयाम वा व्यवहारका पुञ्जलाई पारस्परिक सम्बन्धका आधारमा गतिशील बनाइरहेका हुन्छन्। यसरी गतिशील वा नियमित भइरहने व्यवहारका आयामद्वारा राज्य वा देशहरूबिचको अन्तरसम्बन्धलाई निर्क्योल तथा निर्धारण गर्न सकिन्छ।
नेपालको कूटनीतिक सम्बन्धको विस्तार
नेपालको परराष्ट्र नीतिलाई राजनीतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिकलगायतका पक्ष वा तिनका आयामले प्रभावित पार्छ। २००७ सालभन्दा पहिलेसम्म भारत, बेलायत, फ्रान्स र अमेरिकासँग मात्र सीमित रहेको नेपालको द्विपक्षीय कूटनीतिक सम्बन्ध हालसम्म एक सय सतहत्तर (ट्रिनिडाड एन्ड टोबागोसम्म) मुलुकमा विस्तार भइसकेको छ।
नेपालको परराष्ट्र नीतिका मार्गदर्शक सिद्धान्त
नेपालको परराष्ट्र नीति विभिन्न मार्गदर्शक सिद्धान्त तथा मान्यताबाट निर्देशित छ:
- नेपालको स्वतन्त्रता, सार्वभौम सत्ता, भौगोलिक अखण्डता, स्वाधीनता रक्षा एवम् राष्ट्रिय सम्मान र प्रतिष्ठाको अभिवृद्धि एवम् राष्ट्रिय हितको रक्षा गर्नु नेपालको परराष्ट्र नीतिको मुख्य मार्गदर्शक सिद्धान्त मानिन्छ।
- सार्वभौमिक समानता र पञ्चशीलका सिद्धान्त पनि नेपालको परराष्ट्र नीतिको मार्गदर्शक सिद्धान्त हो।
- संयुक्त राष्ट्र सङ्घको बडापत्रको भावना, असंलग्नता, पारस्परिक सम्मान र लाभका आधारमा नेपालको परराष्ट्र नीति निर्देशित हुने गरेको छ।
परराष्ट्र नीति सञ्चालनका आधारहरू
- नेपालको संविधान र प्रचलित ऐन कानुन परराष्ट्र नीति सञ्चालनको मुख्य आधार मानिन्छ।
- राष्ट्रिय सुरक्षा नीति र अन्य नीतिगत व्यवस्थाका आधारमा पनि परराष्ट्र नीति तय गरिन्छ।
- अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र विश्वशान्तिको मान्यताका साथै विवादको शान्तिपूर्ण समाधान आदि मान्यतालाई पनि नेपालको परराष्ट्र नीति सञ्चालनको आधार मानिन्छ।
- अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग, न्याय, समानता र जवाफदेहिता पनि परराष्ट्र नीतिका आधार हुन्।
- नेपाल पक्ष भएका विभिन्न सन्धि, सम्झौता र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धताले पनि परराष्ट्र नीतिको आधार तय गर्छन्।
- नेपाल सदस्य रहेका क्षेत्रीय तथा उपक्षेत्रीय सङ्गठनका बडापत्र र अन्तर्राष्ट्रिय कानुन पनि परराष्ट्र नीतिका आधार हुन्।
नेपालको परराष्ट्र नीतिको महत्त्व
- 1राष्ट्रियताको संरक्षण र संवर्धन गर्नु।
- 2देशको अस्तित्वको सुरक्षा गर्नु।
- 3पारस्परिक लाभ वृद्धि गर्नु।
- 4भूराजनीतिक सन्तुलन कायम राख्नु।
- 5अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा पहुँच र प्रतिनिधित्व स्थापित गर्नु।
- 6शक्ति सम्पन्न राष्ट्रको स्वार्थबाट देशलाई बचाइ राख्नु।
पञ्चशीलको सिद्धान्त
पञ्चशील संस्कृत शब्द पञ्च र शील मिलेर बनेको छ। पाँचओटा नियम वा आचरणको संयुक्त रूप पञ्चशील हो। पञ्चशील नेपालको परराष्ट्र नीतिको प्रमुख सिद्धान्त हो। शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व एवम् अहस्तक्षेप र अनाक्रमणमा विश्वास गर्ने यस सिद्धान्तले देशहरू बिचमा शान्तिपूर्ण सम्बन्ध कायम गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
पञ्चशीलका सिद्धान्तहरू
- 1क्षेत्रीय अखण्डता र सार्वभौमसत्ताको सम्मान।
- 2अरू देशको आन्तरिक मामलामा हस्तक्षेप गर्न नहुने।
- 3अनाक्रमण।
- 4परस्पर सहयोग र लाभको वृद्धि।
- 5शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको नीतिको पालना।
पञ्चशीलको महत्त्व
- 1अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र समभदारी कायम राख्न मदत पुग्छ।
- 2देशहरूबिचमा आपसी सहयोग र सहकार्यको वातावरण सिर्जनामा मदत पुग्छ।
- 3कुनै पनि देशको आन्तरिक गतिविधिमा बाह्य हस्तक्षेपको अवस्था रहँदैन।
- 4हरेक देशको राष्ट्रिय स्वाभिमान, भौगोलिक अखण्डता र सार्वभौमसत्ताको सम्मान हुन्छ।
- 5विश्वमा आपसी भाइचारा र सहअस्तित्वको वातावरण सिर्जना हुन्छ।
महत्वपूर्ण तथ्य
| विषय | तथ्य |
|---|---|
| २००७ सालभन्दा पहिले नेपालको द्विपक्षीय कूटनीतिक सम्बन्ध भएका मुलुक | भारत, बेलायत, फ्रान्स, अमेरिका |
| हालसम्म नेपालको कूटनीतिक सम्बन्ध भएका मुलुकको सङ्ख्या | एक सय सतहत्तर (हालसम्म ट्रिनिडाड एन्ड टोबागोसम्म) |
| पञ्चशीलका सिद्धान्त सङ्ख्या | ५ ओटा |
| नेपालको परराष्ट्र नीतिको प्रमुख सिद्धान्त | पञ्चशील |
महत्वपूर्ण शब्द तथा अर्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| परराष्ट्र नीति | राष्ट्रिय हितका खातिर बाह्य जगत्मा प्रभाव विस्तार गर्न तय गरिएको राष्ट्रिय नीति |
| पञ्चशील | पाँचओटा नियम वा आचरणको संयुक्त रूप, नेपालको परराष्ट्र नीतिको प्रमुख सिद्धान्त |
| असंलग्नता | कुनै शक्ति गुट वा सैनिक सङ्गठनमा नबस्ने नीति |
| अनाक्रमण | अर्को देशमाथि आक्रमण नगर्ने सिद्धान्त |
| सार्वभौमसत्ता | राज्यको आफ्नो मामिलामा स्वतन्त्र निर्णय लिन सक्ने सर्वोच्च अधिकार |
छिटो पुनरावृत्ति
- मुख्य परिभाषा: परराष्ट्र नीति र पञ्चशीलको अर्थ।
- मुख्य तथ्य: हाल १७७ मुलुकसँग कूटनीतिक सम्बन्ध; पञ्चशीलका ५ सिद्धान्त।
- मुख्य मार्गदर्शक सिद्धान्त: स्वाधीनता रक्षा, राष्ट्रिय हित, सार्वभौमिक समानता, पञ्चशील।
- मुख्य महत्व: राष्ट्रियता संरक्षण, अस्तित्व सुरक्षा, भूराजनीतिक सन्तुलन।
- मुख्य सिद्धान्त: क्षेत्रीय अखण्डता सम्मान, अहस्तक्षेप, अनाक्रमण, सहयोग, शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व।
- महत्वपूर्ण शब्द: परराष्ट्र नीति, पञ्चशील, असंलग्नता, अनाक्रमण, सार्वभौमसत्ता।
परीक्षा अघि सम्झनुपर्ने कुरा
- कूटनीतिक सम्बन्ध भएका मुलुक — हाल १७७
- २००७ सालअघिका ४ मुलुक — भारत, बेलायत, फ्रान्स, अमेरिका
- पञ्चशीलका सिद्धान्त — ५ ओटा
- परराष्ट्र नीतिको महत्त्व — ६ बुँदा
SEE परीक्षा टिप्स
- 'सिद्धान्त के के पर्छन्' सोधिएमा नाम मात्र सूचीबद्ध गर्ने, विस्तृत व्याख्या नगर्ने।
- 'महत्त्व समेटी लेख तयार पार्नुहोस्' भन्ने प्रश्नमा परिचय, मुख्य बुँदा र निष्कर्षसहित लेख्ने।
- 'उदाहरणसहित पुष्टि गर्नुहोस्' भन्ने प्रश्नमा नेपालको व्यवहारिक अभ्यास (जस्तै छिमेकी मुलुकसँगको सम्बन्ध) लाई उदाहरणका रूपमा प्रयोग गर्ने।
- सङ्ख्या (जस्तै मुलुक सङ्ख्या) लेख्दा ठ्याक्कै सही लेख्ने।
- लामो उत्तरमा बुँदागत रूपमा लेख्दा स्पष्ट हुन्छ।