विशेषाधिकार (भिटो) भनेको के हो? यसको प्रयोग कसले गर्छ?

Question

Accepted Answer

महासभा संयुक्त राष्ट्र सङ्घको प्रमुख अङ्ग हो, जसमा सबै सदस्य राष्ट्रको प्रतिनिधित्व हुन्छ। प्रत्येक राष्ट्रले ५ प्रतिनिधि, ५ वैकल्पिक प्रतिनिधि र अन्य सल्लाहाकार पठाउन पाउने तर एकमात्र मताधिकार रहने व्यवस्था छ, जुन कुनै पनि देशको संसदमा हुने प्रतिनिधित्व र मताधिकारको व्यवस्थासँग मिल्दोजुल्दो छ। महासभामा प्रस्तुत प्रस्ताव दुई तिहाइ बहुमतले पारित गर्नुपर्ने प्रावधान छ, ठिक संसदमा जस्तै छलफल र मतदानबाट निर्णय लिइन्छ। महासभाले राष्ट्रसङ्घको बजेट स्वीकृत गर्ने, सुरक्षा परिषद्का अस्थायी सदस्यको चुनाव गर्ने र महासचिवको नियुक्ति गर्ने जस्ता महत्त्वपूर्ण निर्णय लिने भएकाले महासभालाई संयुक्त राष्ट्रसङ्घको संसद भनिएको हो। ४. जिम्मा जमानी परिषद हाल सक्रिय छैन, किन? जिम्मा जमानी परिषद्ले कुनै राष्ट्रले आफ्नो अधीनमा राखेको प्रदेशका सम्बन्धमा आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय दायित्व पूरा गरे नगरेको निरीक्षण गर्ने कार्य गर्दथ्यो। यसमा ११ प्रदेश रहेका थिए। सन् १९९४ मा पलाउले स्वतन्त्र राष्ट्रको मान्यता पाएपछि यसका सबै प्रदेश स्वतन्त्र भइसकेकाले अब यसले निरीक्षण गर्नुपर्ने कुनै प्रदेश बाँकी नरहेकाले जिम्मा जमानी परिषद्ले कार्य सम्पादन गर्नुपर्दैन। त्यसैले हाल यो संस्था निष्क्रिय अवस्थामा छ। ५. सुरक्षा परिषद्को भूमिका उल्लेख गर्नुहोस्। हात हतियारको प्रयोगमा नियन्त्रण गर्ने। विवाद समाधानको उपयुक्त प्रयास गर्ने। समस्याको शान्तिपूर्ण समाधान गर्ने। नयाँ सदस्य राष्ट्रको नियुक्ति लागि महासभामा सिफारिस गर्ने। शान्ति भङ्ग गर्ने मुलुक विरुद्ध सैनिक र गैरसैनिक कदम चाल्ने। महासचिव र अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालयको न्यायाधीशको नियुक्तिको सिफारिस गर्ने। ६. विशेषाधिकार (भिटो) भनेको के हो? यसको प्रयोग कसले गर्छ? सुरक्षा परिषद्का स्थायी सदस्यलाई प्राप्त हुने विशेषाधिकारलाई भिटो भनिन्छ, जसअन्तर्गत कुनै एक स्थायी सदस्य राष्ट्रले विपक्षमा मत दिएमा प्रस्ताव पारित हुन सक्दैन। भिटोको प्रयोग अमेरिका, रुस, चीन, फ्रान्स र बेलायत गरी सुरक्षा परिषद्का ५ स्थायी सदस्य राष्ट्रले मात्र गर्न सक्छन्। संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा सबैभन्दा पहिला भिटो प्रयोग गर्ने राष्ट्र बेलायत हो भने सबैभन्दा बढी र दोहोरो भिटो प्रयोग गर्ने राष्ट्र रुस हो।