संयुक्त राष्ट्रसङ्घका विशिष्टीकृत संस्थाहरू
अध्याय परिचय
यस अध्यायमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घका १५ ओटा विशिष्टीकृत संस्थाहरूको स्थापना मिति, प्रमुख कार्यहरू र प्रधान कार्यालयबारे चर्चा गरिएको छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घको वडापत्रको धारा ५७ मा विशिष्टीकृत संस्थासम्बन्धी व्यवस्था रहेका छन्। यी संस्थाहरूले श्रम, कृषि, स्वास्थ्य, वित्त, शिक्षा, सञ्चार, हुलाक, उड्डयन, जलवायु, बौद्धिक सम्पत्ति, समुद्री यातायात, औद्योगिक विकास र पर्यटन जस्ता विविध क्षेत्रमा विश्वव्यापी रूपमा काम गर्छन् र नेपालको शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, पर्यटन, जलवायु, हुलाकलगायतका क्षेत्रमा पनि योगदान पुऱ्याउँदै आएका छन्। SEE परीक्षाका दृष्टिले यी संस्थाहरूको नाम, स्थापना मिति, कार्य र प्रधान कार्यालय अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छन्।
विशिष्टीकृत संस्थासम्बन्धी सामान्य जानकारी
- संयुक्त राष्ट्रसङ्घको वडापत्रको धारा ५७ मा विशिष्टीकृत संस्थासम्बन्धी व्यवस्था रहेका छन्।
- संयुक्त राष्ट्रसङ्घका विशिष्टीकृत संस्था १५ ओटा छन्।
- पहिलो विशिष्टीकृत संस्था अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन (ILO) हो।
- नेपालले पहिला सदस्यता लिएको संयुक्त राष्ट्रसङ्घको विशिष्टीकृत संस्था खाद्य तथा कृषि सङ्गठन (FAO) हो।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घका विशिष्टीकृत संस्थाहरू
| क्र.स. | संस्थाको नाम | स्थापना/विशिष्टीकृत संस्था बनेको मिति | प्रधान कार्यालय |
|---|---|---|---|
| १ | अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन (ILO) | ११ अप्रिल १९१९ (सन् १९६९ मा नोबेल शान्ति पुरस्कार प्राप्त) | जेनेभा, स्विजरल्यान्ड |
| २ | खाद्य तथा कृषि सङ्गठन (FAO) | १६ अक्टोबर १९४५ | इटाली, रोम |
| ३ | विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) | ७ अप्रिल १९४८ | जेनेभा, स्विजरल्यान्ड |
| ४ | अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (IMF) | २७ डिसेम्बर १९४५ स्थापना; सन् १९४७ मा विशिष्टीकृत संस्था बनेको | वासिङ्टन डि.सी., अमेरिका |
| ५ | युनेस्को (UNESCO) | ४ नोभेम्बर १९४६ | पेरिस, फ्रान्स |
| ६ | विश्व बैङ्क | १ जुलाइ १९४४ | वासिङ्टन डि.सी., अमेरिका |
| ७ | अन्तर्राष्ट्रिय दूर सञ्चार सङ्घ (ITU) | १५ नोभेम्बर १९४७ (नेपाल १९५७ मा सदस्य बन्यो) | जेनेभा, स्विट्जरल्यान्ड |
| ८ | विश्व हुलाक सङ्घ (UPU) | ९ अक्टोबर १८७४ स्थापना; १ जुलाइ १९४८ मा विशिष्टीकृत संस्था बनेको | वर्न, स्विजरल्यान्ड |
| ९ | अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन सङ्घ (ICAO) | ४ अप्रिल १९४७ | मन्ट्रियल, क्यानडा |
| १० | विश्व जलवायु सङ्गठन (WMO) | २३ मार्च १९५० स्थापना (नेपाल सन् १९६६ मा सदस्य बनेको) | जेनेभा, स्विट्जरल्यान्ड |
| ११ | विश्व बौद्धिक सम्पत्ति सङ्गठन (WIPO) | २६ अप्रिल १९७० स्थापना; सन् १९७४ मा विशिष्टीकृत संस्था बनेको | जेनेभा, स्विट्जरल्यान्ड |
| १२ | अन्तर्राष्ट्रिय सामुद्रिक सङ्गठन (IMO) | १७ मार्च १९५८ | लन्डन, बेलायत |
| १३ | संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय औद्योगिक विकास सङ्गठन (UNIDO) | १ जनवरी १९६६ स्थापना; सन् १९८५ मा विशिष्टीकृत संस्था बनेको | भियना, अस्ट्रिया |
| १४ | अन्तर्राष्ट्रिय कृषि विकास कोष (IFAD) | ३० नोभेम्बर १९७७ | रोम, इटाली |
| १५ | विश्व पर्यटन सङ्गठन (UNWTO) | १ नोभेम्बर १९७४ स्थापना; सन् २००३ मा विशिष्टीकृत संस्था बनेको | स्याड्रिड, स्पेन |
प्रमुख संस्थाहरूका कार्यहरू
अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन (ILO)
- श्रमिकको आर्थिक र सामाजिक सुरक्षा प्रदान गर्नु।
- श्रम कानुन पारित गर्न सहजीकरण गर्नु।
- बाल श्रम उन्मूलन र बँधुवा कामदारका पक्षमा वकालत र पैरवी गर्नु।
खाद्य तथा कृषि सङ्गठन (FAO)
- कृषि, वन र मत्स्य उद्योगको विकास गर्नु।
- ग्रामीण जीवनस्तर सुधार्नु।
- अनुसन्धान कार्यलाई प्रोत्साहन दिनु।
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO)
- विश्वका जनताको स्वास्थ्यस्तर सुधार्न विभिन्न देशलाई सहायता प्रदान गर्नु।
- रोगहरूको नियन्त्रण र उपचारमा सहयोग पुऱ्याउनु।
- मातृ तथा शिशुको स्वास्थ्य र पौष्टिक आहारसम्बन्धी काम गर्नु।
अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (IMF)
- पारस्परिक सहयोगका आधारमा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार विस्तार गर्नु।
- अन्तर्राष्ट्रिय मौद्रिक सहयोग र मौद्रिक स्थिरता कायम गर्नु।
युनेस्को (UNESCO)
- सबैका लागि शिक्षाको अवसर प्रदान गर्नु।
- विज्ञान र प्रविधिको क्षेत्रमा पारस्परिक सहयोग बढाउनु।
- सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा सहयोग गर्नु।
विश्व बैङ्क
- विकासशील देशमा आर्थिक र प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउनु।
- गरिबी निवारण र विकासको साझेदारका रूपमा रही काम गर्नु।
अन्तर्राष्ट्रिय दूर सञ्चार सङ्घ (ITU)
अन्तर्राष्ट्रिय दूर सञ्चार सेवाको विकास प्रवर्धन र अनुसन्धान गर्नु यसको प्रमुख कार्य हो।
विश्व हुलाक सङ्घ (UPU)
- सुरक्षित, कुशल र व्यवस्थित रूपमा विश्वभर हुलाक वस्तु वितरण गर्ने।
- निश्चित नियमअनुसार एक राज्यले अर्को राज्यमा पठाउने हुलाक वस्तुहरूको दर निर्धारण गर्ने।
अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन सङ्घ (ICAO)
- नागरिक उड्डयनको क्षेत्रमा सहयोग विस्तार गर्नु।
- सुरक्षित हवाई सेवाको विकास गर्नु।
- हवाईसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय नीति नियम निर्माण गर्नु।
विश्व जलवायु सङ्गठन (WMO)
- मौसमको भविष्यवाणी गर्ने।
- मौसमसम्बन्धी सूचना आदान प्रदान गर्नु।
- जलवायुसम्बन्धी गतिविधि अभिवृद्धि गर्ने कार्य गर्नु।
विश्व बौद्धिक सम्पत्ति सङ्गठन (WIPO)
- बौद्धिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु।
- औद्योगिक सम्पत्ति तथा प्रतिलिपि अधिकारसम्बन्धी कार्य गर्नु।
अन्तर्राष्ट्रिय सामुद्रिक सङ्गठन (IMO)
- सुरक्षित समुन्द्री यातायात र यसको प्रभावकारिताका लागि काम गर्नु।
- अन्तर्राष्ट्रिय सामुद्रिक परिवहनसम्बन्धी समस्याबारे छलफल गर्नु।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय औद्योगिक विकास सङ्गठन (UNIDO)
- विकासोन्मुख मुलुकहरूको औद्योगीकरण प्रक्रियामा तीव्रता ल्याउनु।
- उद्योगको सञ्चालन, विस्तार र आधुनिकीकरणमा विकासोन्मुख मुलुकलाई सहयोग गर्नु।
- उद्योगहरूमा आधुनिक प्रक्रियाको प्रयोग गर्न प्रोत्साहित गर्नु।
- प्रविधिको विकास र स्थानान्तरणमा सहयोग गर्नु।
अन्तर्राष्ट्रिय कृषि विकास कोष (IFAD)
खाद्य उत्पादन र पोषणको उत्पादन बढाउन विकासोन्मुख मुलुकलाई सहयोग गर्नु यसको प्रमुख कार्य हो।
विश्व पर्यटन सङ्गठन (UNWTO)
- पर्यटकीय सेवालाई विश्वव्यापी रूपमा गुणस्तरीय र व्यवस्थित बनाउनु।
- अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र समभदारी कायम राख्नु।
- दिगो आर्थिक विकासका लागि योगदान पुऱ्याउनु।
- विभिन्न मुलुकबिच सांस्कृतिक आदानप्रदान गराउनु।
महत्वपूर्ण तथ्य
| विषय | तथ्य |
|---|---|
| विशिष्टीकृत संस्थासम्बन्धी व्यवस्था | संयुक्त राष्ट्रसङ्घको वडापत्रको धारा ५७ |
| कुल विशिष्टीकृत संस्था सङ्ख्या | १५ ओटा |
| पहिलो विशिष्टीकृत संस्था | अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन (ILO) |
| नेपालले पहिला सदस्यता लिएको विशिष्टीकृत संस्था | खाद्य तथा कृषि सङ्गठन (FAO) |
| नोबेल शान्ति पुरस्कार पाएको संस्था | ILO (सन् १९६९) |
महत्वपूर्ण शब्द तथा अर्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| विशिष्टीकृत संस्था | विशेष क्षेत्रमा काम गर्न स्थापना गरिएको संयुक्त राष्ट्रसङ्घसँग सम्बद्ध संस्था |
| ILO | श्रमिकको हितका लागि काम गर्ने संस्था |
| FAO | कृषि, वन र मत्स्य क्षेत्रको विकासका लागि काम गर्ने संस्था |
| WHO | विश्व स्वास्थ्यस्तर सुधारका लागि काम गर्ने संस्था |
| UNESCO | शिक्षा, विज्ञान र संस्कृतिका लागि काम गर्ने संस्था |
छिटो पुनरावृत्ति
- मुख्य तथ्य: विशिष्टीकृत संस्था १५ ओटा; धारा ५७; पहिलो संस्था ILO; नेपालको पहिलो सदस्यता FAO मा।
- मुख्य संस्था: ILO, FAO, WHO, IMF, UNESCO, विश्व बैङ्क, ITU, UPU, ICAO, WMO, WIPO, IMO, UNIDO, IFAD, UNWTO।
- मुख्य कार्यक्षेत्र: श्रम, कृषि, स्वास्थ्य, वित्त, शिक्षा-संस्कृति, सञ्चार, हुलाक, उड्डयन, जलवायु, बौद्धिक सम्पत्ति, समुद्री यातायात, औद्योगिक विकास, पर्यटन।
- महत्वपूर्ण शब्द: विशिष्टीकृत संस्था, ILO, FAO, WHO, UNESCO।
परीक्षा अघि सम्झनुपर्ने कुरा
- विशिष्टीकृत संस्था सङ्ख्या — १५
- पहिलो विशिष्टीकृत संस्था — ILO (१९१९)
- नेपालको पहिलो सदस्यता — FAO
- नोबेल शान्ति पुरस्कार पाएको — ILO (१९६९)
- समस्या — कतिपय संस्थाको सान्दर्भिकता प्रविधिको विकाससँगै परिवर्तन हुँदै गएको
- समाधान — संस्थाहरूको कार्यक्षेत्रलाई समयअनुकूल परिमार्जन गर्दै लैजानु
SEE परीक्षा टिप्स
- 'सूची तयार पार्नुहोस्' भन्ने प्रश्नमा संस्थाको नाम मात्र क्रमबद्ध लेख्ने।
- 'योगदानको चर्चा गर्नुहोस्' भन्ने प्रश्नमा संस्थाको सामान्य कार्यलाई नेपालको सन्दर्भसँग जोडेर लेख्ने।
- 'तर्क प्रस्तुत गर्नुहोस्' खालका प्रश्नमा आफ्नो विचार तथ्यमा आधारित भई लेख्ने।
- संस्थाको सङ्क्षिप्त नाम (जस्तै ILO, FAO) र पूरा नाम दुवै याद राख्ने।
- स्थापना मिति र प्रधान कार्यालय लेख्दा ठ्याक्कै सही लेख्ने।