सूचना तथा सञ्चार प्रविधि

मानिसका दैनिक जीवनको हरेक क्षेत्रमा सूचना प्रविधिको प्रयोग बढ्दै गइरहेको छ। सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको उपयोग आजभोलि शिक्षालगायत अन्य क्षेत्रमा बढ्दै गएको छ। यस अध्यायमा सूचना तथा सञ्चार प्रविधिले शिक्षण-सिकाइमा पुर्‍याउने योगदान, यसका व्यावहारिक उदाहरण, र प्रयोग हुने प्रमुख साधनहरूबारे अध्ययन गरिन्छ। SEE का लागि यो अध्याय महत्वपूर्ण छ किनभने यसले वर्तमान डिजिटल युगमा शिक्षा र दैनिक जीवनमा सूचना प्रविधिको भूमिका बुझाउँछ।

सूचना प्रविधिमा Hardware र Software दुवैको प्रयोग हुन्छ। प्रस्तुतीकरणका लागि प्रयोग हुने ई-सामग्री, सामाजिक सञ्जाल, एपहरू आदि सफ्टवेर हुन् भने स्मार्ट बोर्ड, स्मार्टफोन, इन्टर्याक्टिभ बोर्डलगायतका सामग्री हार्डवेर हुन्। यी हार्डवेर र सफ्टवेर सामग्रीको प्रयोग गरी भर्चुअल सिकाइ, इन्टरनेटमा आधारित खोज, कक्षामा प्रभावकारी प्रस्तुतीकरण, सामाजिक सञ्जालको प्रयोगलगायतका सिकाइ गतिविधि सञ्चालन गर्न सकिन्छ।

रामकलीलाई दोस्रो विश्वयुद्ध र त्यसको असरसम्बन्धी गृहकार्य गर्नु थियो। उनले युट्युबको हिस्ट्री च्यानलमा भिडियो अध्ययन गरेर प्रतिवेदन तयार पारिन् र पावरप्वाइन्ट स्लाइड बनाएर कक्षामा प्रदर्शन गरी कक्षाको भाइबर ग्रुपमा समेत राखिदिइन्, जसबाट सबैले नयाँ कुरा सिक्ने अवसर पाए।

शिक्षक मोहनले लोक बाजा, लोक गीत र लोक नृत्यसम्बन्धी शिक्षण गर्न गुगल र युट्युबबाट सामग्री खोजी डाउनलोड गरी प्रोजेक्टरमार्फत विद्यार्थीलाई देखाई र सुनाई प्रस्ट पार्नुभयो।

सञ्जयकी आमा गम्भीर रूपमा बिरामी हुँदा तत्काल काठमाडौं लैजान सम्भव नभएकाले सञ्जयले काठमाडौंका डाक्टरलाई फोन गरे। काठमाडौंका डाक्टरले भिडियो कलमार्फत स्थानीय डाक्टरलाई उपचार विधि सिकाइदिँदा उपचार सहज भई पैसा र समयको बचत भयो।

फर्मुल्लाहको विद्यालयमा ल्याइएको प्रोजेक्टर कम्प्युटर गतिलो नभएकाले प्रयोग हुन सकेको थिएन। छिमेकी विद्यालयमा रहेको इन्ट्र्याक्टिभ बोर्डमा कम्प्युटर, इन्टरनेट र स्मार्टबोर्ड सबै सुविधा एकैसाथ भएको देखेपछि फर्मुल्लाहले पनि आफ्नो विद्यालयमा त्यस्तै बोर्ड राख्ने विचार गरे।

डोल्माले जनसङ्ख्या शिक्षाअन्तर्गत समुदायको नमुना सर्वेक्षणका लागि गुगल फर्म बनाई मेसेन्जरमार्फत लिङ्क पठाइन्। तथ्याङ्क एक्सेल सिटमा विश्लेषण गरी तालिका, स्तम्भ चित्र, वृत्त चित्र र रेखा चित्रमार्फत प्रस्तुत गरिन् र पावर प्वाइन्ट स्लाइडमार्फत कक्षामा प्रस्तुत गरिन्।

सरस्वती माध्यमिक विद्यालयले सबै शिक्षक र विद्यार्थीलाई गुगल क्लासरुममा जोडेको छ। शिक्षकले गृहकार्य र अध्ययन सामग्रीको लिङ्क क्लासरुममा राखिदिन्छन्, विद्यार्थीले गृहकार्य पठाउँछन् र पृष्ठपोषण पाउँछन्। सिकाइमा पछि परेका विद्यार्थीका लागि जुम, टिम्स्, गुगल मिट, मेसेन्जर रुमजस्ता माध्यमबाट उपचारात्मक अनलाइन कक्षासमेत सञ्चालन गरिन्छ, जसले विद्यार्थीको सिकाइमा निकै सुधार ल्याएको छ।

ट्याब्लेट पोर्टेबल पर्सनल कम्प्युटर हो। यसमा टचस्क्रिन इन्टरफेस हुन्छ। यो ल्यापटपभन्दा सानो र स्मार्टफोनभन्दा ठूलो आकारको हुन्छ, जसलाई बोकेर हिँड्न सहज हुन्छ। यसको प्रयोग पढ्न, फोटो तथा भिडियो खिच्न र सामग्री तयार पार्नसमेत गर्न सकिन्छ।

यो कक्षाकोठामा प्रयोग गरिने विद्युतीय बोर्ड हो। हेर्दा टेलिभिजन स्क्रिन जस्तै देखिए पनि यो आफैंमा एक कम्प्युटर हो र यसमा पनि टचस्क्रिन हुन्छ। शिक्षणका क्रममा इन्टरनेट प्रयोग गरी सिधै सामग्री खोजी प्रदर्शन गर्न सकिन्छ। ह्वाइटबोर्डका रूपमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ र यसमा लेखिएका सबै कुरा रेकर्ड गरेर राख्न पनि सकिन्छ।

यो पुस्तक पढ्नका लागि प्रयोग गरिने डिभाइस हो, जसलाई ई-बुक रिडर पनि भनिन्छ। यसमा हजारौं पुस्तक अटाउने, बोक्न सजिलो र जहाँ बसेर पनि पुस्तक पढ्न सकिने उपयोगी साधन हो।

यो एक प्रकारको अन्तरक्रियात्मक कक्षा हो जसमा घरमै बसी विद्यालयमा गरिने कक्षा कार्य गर्न सकिन्छ। शिक्षकले पनि घरमा वा कार्यालयमा बसी कक्षा कार्यमा विद्यार्थीलाई सक्रिय गराउन सक्छन्। यसका लागि गुगल कक्षा, गुगल मिट, जुम, टिम्स् जस्ता अनलाइन माध्यम प्रयोग गरिन्छ। अभिभावकको प्रत्यक्ष निगरानीमा परियोजनामा आधारित सिकाइ हुने हुनाले यस्तो कक्षाको प्रचलन बढ्दै गएको छ।

क्लाउड डाटा सञ्चय गर्नका लागि प्रयोग गरिने इन्टरनेट सुविधा हो। गुगल कम्पनीले गुगल ड्राइभ, माइक्रोसफ्ट कम्पनीले वन ड्राइभलगायत विभिन्न कम्पनीले निःशुल्क र सशुल्क स्पेस उपलब्ध गराएका हुन्छन्। यस्ता डाटा स्टोरमा राखिएका सामग्री बढी सुरक्षित हुने र जहाँबाट पनि सहजै प्राप्त गर्न सकिने हुन्छ।