अभ्यास २ — बोध र अभिव्यक्ति

Question

Accepted Answer

प्रश्नहरू • दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस् : अत्यन्तै, एकाकीपन, व्यवस्थापन, गह्रुङ्गो, उकुसमुकुस, असह्य, मातृवात्सल्य • 'आराम' कथा पालैपालो स्वरवाचन गर्नुहोस्। • (क) कथाको प्रारम्भ र अन्त्य कुन कुन घटनाबाट भएको छ? (ख) 'खुसी हुनुको .... यस्तै यस्तै ....।' अनुच्छेदको मुख्य घटना के हो? (ग) कथामा मुख्य र सहायक भूमिका भएका पात्रको नाम भन्नुहोस्। (घ) कथामा सहरी परिवेश झल्काउने कुरा के के हुन्? • 'आराम' कथाको 'निलो रङका .... रङ छ' कथांश मौन पठन गर्नुहोस् र हरेकले आफूलाई पढ्न लागेको समय शिक्षकलाई बताउनुहोस्। • दिइएको कथांश पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् : (क) शन्तमायाले कसकामा काम गर्न थालिन्? (ख) डाक्टर दम्पतीले कस्तो कामदारको अपेक्षा गरेका थिए? (ग) शन्तमाया खुसी हुनुको कारण के थियो, तर्क गर्नुहोस्। (घ) 'मिहिनेती हात' भन्नुको आशय के हो? • कथामा सुरुदेखि अन्तिमसम्म कस्ता कस्ता घटना घटेका छन्, तिनलाई टिपोट गरी कथासार लेख्नुहोस्। • 'आराम' कथाको 'आमा हुनुहुन्थ्यो .... हातगोडा' अनुच्छेदबाट चारओटा बोध प्रश्न निर्माण गरी तिनको उत्तरबारे साथीसँग छलफल गर्नुहोस्। • दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् : (क) 'आराम' कथाको मुख्य विषयवस्तु के हो? (ख) कथामा रहेका याङ्जी र शन्तमाया पात्रको चारित्रिक विशेषताको तुलना गर्नुहोस्। (ग) कथामा उल्लेख भएको सामाजिक परिवेशको वर्णन गर्नुहोस्। (घ) कथाबाट के सन्देश पाइन्छ, उल्लेख गर्नुहोस्। • सास र बुहारीका रूपमा रहेका आमा र याङ्जीबिचको सम्बन्धलाई कसरी मूल्याङ्कन गर्नुहुन्छ, 'आराम' कथाका आधारमा लेख्नुहोस्। • व्याख्या गर्नुहोस् : (क) आमा मेरो उत्प्रेरणाको केन्द्रबिन्दु हुनुहुन्थ्यो। (ख) जीवनमा सानो घटनाले पनि अथाह खुसी दिन सक्दोरहेछ। • 'आराम' कथाका आधारमा याङ्जी र शन्तमायाले जीवनमा भोगेका सङ्घर्षको वर्णन गर्नुहोस्। • 'आराम' कथाले नेपाली समाजको कस्तो विषयवस्तु उठान गरेको छ? तपाईंलाई त्यो कस्तो लाग्यो, चर्चा गर्नुहोस्। • दिइएको अनुच्छेद (बालसाहित्यसम्बन्धी) पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्। उत्तरहरू १. उच्चारण अभ्यास — यो मौखिक अभ्यास हो। मार्गदर्शन: 'अत्यन्तै' मा 'त्य' संयुक्ताक्षरलाई स्पष्ट उच्चारण गर्ने, 'गह्रुङ्गो' मा 'ह्र' संयुक्ताक्षरमा जोड दिने, 'उकुसमुकुस' मा दुवै भाग समान लयमा उच्चारण गर्ने, 'मातृवात्सल्य' मा 'तृ' (ऋकार) लाई स्पष्ट पार्ने। २. स्वरवाचन — यो मौखिक/कक्षाकार्य हो, यसको लिखित उत्तर हुँदैन। विद्यार्थीले पालैपालो कथा पढ्दा उच्चारण, विराम र भावानुसार स्वरको उतारचढाव मिलाउनुपर्छ। ३. (क) कथाको प्रारम्भ याङ्जीले कार्यालयको झ्यालबाट सहरको दृश्य र भित्तामा टाँगिएको घडी हेर्दै दिवास्वप्न देख्ने बानीको वर्णनबाट हुन्छ; अन्त्य याङ्जीले आमालाई सत्य कुरा बताएपछि आमाले उनलाई अँगालो हाली मातृवात्सल्यको अनुभूति दिने घटनाबाट हुन्छ। (ख) 'खुसी हुनुको .... यस्तै यस्तै ....।' अनुच्छेदको मुख्य घटना शन्तमाया र सानु तामाङबिच बिस्तारै विकसित हुँदै गएको माया-सम्बन्ध हो — जसले शन्तमायाको जीवनमा नयाँ खुसी र स्थिरता ल्याएको छ। (ग) मुख्य भूमिका भएको पात्र याङ्जी हुन्; सहायक भूमिका भएका पात्रमा आमा, सुरज कुमार, शन्तमाया, सानु तामाङ र (स्मरणका रूपमा) कमल पर्छन्। (घ) कथामा सहरको व्यस्त चोक, अफिस भवन र त्यसको भ्याल, ट्राफिकको हल्लाखल्ला, रेस्टुरामा खाना खाने चलन, स्कुटी, टिभी-रिमोट, आधुनिक कार्यालयीन व्यवस्थापन जस्ता कुराले सहरी परिवेश झल्काउँछन्। ४. यो मौन पठन अभ्यास हो; विद्यार्थीले आफूले लागेको समय स्वयं मापन गरी शिक्षकलाई बताउनुपर्छ। यसको निश्चित 'सही उत्तर' हुँदैन। ५. (क) शन्तमायाले सेवानिवृत्त डाक्टर दम्पतीकहाँ काम गर्न थालिन्। (ख) डाक्टर दम्पतीले इमानदारीका साथ काम गरिदिने र आफूहरूसँगै (साथ बसेर) काम गरिदिने भरपर्दो कामदारको अपेक्षा गरेका थिए। (ग) शन्तमाया खुसी हुनुको कारण उनले पाएको राम्रो पारिश्रमिक, चाडबाडमा थप रकम र कपडा पाउनु, र सबैभन्दा बढी सानु तामाङसँग विकसित हुँदै गएको मायाको सम्बन्ध थियो — जसले उनको एक्लो र दुःखी जीवनमा नयाँ आशा ल्याइदिएको थियो। (घ) 'मिहिनेती हात' भन्नुको आशय कडा परिश्रम गर्न सक्ने, लगनशील र भरपर्दो व्यक्तित्व भन्ने हो — यहाँ बगैंचामा निरन्तर परिश्रम गरिरहने कामदारको सन्दर्भमा प्रयोग भएको छ। ६. कथासार — घटनाक्रमको टिपोट: (१) याङ्जीको कार्यालयमा दिवास्वप्न देख्ने बानी → (२) विगतको एकाकीपन र आमाको प्रोत्साहन → (३) जागिरको लागि अन्तर्वार्ता र सुरज कुमारसँग भेट → (४) शन्तमायाको काम खोजी र नियुक्ति → (५) शन्तमाया-सानुबिच माया पलाउनु → (६) याङ्जी-सुरजबिच पनि प्रेम विकास → (७) सुरजको आग्रहमा याङ्जीले आमालाई सत्य बताउनु → (८) कमलको रहस्य खुल्नु → (९) आमाको सर्तसहित स्वीकृति र भावनात्मक समापन। यी घटनालाई क्रमबद्ध रूपमा जोड्दा 'आराम' को पूर्ण कथासार बन्छ (माथि नोट्स फाइलको 'कथावस्तु' खण्डमा विस्तृत सारांश हेर्न सकिन्छ)। ७. 'आमा हुनुहुन्थ्यो .... हातगोडा' अनुच्छेदबाट निर्माण गर्न सकिने बोध प्रश्न र तिनका उत्तर : ८. (क) 'आराम' कथाको मुख्य विषयवस्तु सहरी जीवनको एकाकीपन, महिलाको आत्मनिर्भरता, प्रेम र इमानदारीमा आधारित पारिवारिक सम्बन्ध हो। (ख) याङ्जी र शन्तमायाको चारित्रिक तुलना : (ग) कथामा घरेलु कामदार व्यवस्थापन कार्यालय, सहरी कामकाजी महिलाको जीवनशैली, विधवा पुनर्विवाहप्रतिको समाजको दृष्टिकोण, र आधुनिक कार्यालयीन प्रेम-सम्बन्ध जस्ता सामाजिक परिवेश उल्लेख भएका छन्। (घ) कथाबाट इमानदारी र खुलापनले नै पारिवारिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ, र महिलाले पनि आत्मनिर्भर बनी नयाँ जीवन र नयाँ सम्बन्धको अवसर लिन सक्छन् भन्ने सन्देश पाइन्छ। ९. सास-बुहारीको परम्परागत सम्बन्धभन्दा फरक किसिमको आमा-छोरी जस्तो न्यानो सम्बन्ध 'आराम' कथामा देखिन्छ। आमाले याङ्जीलाई सुरुदेखि नै आफ्नै छोरीसरह हेरचाह गर्नुभयो र कठिन सत्य थाहा पाउँदा पनि इन्कार वा रिस नगरी बरु स्वीकार गरी अँगालो हाल्नुभयो। यसले देखाउँछ कि रगतको नाताभन्दा माया, समझदारी र त्याग नै सम्बन्धलाई बलियो बनाउने आधार हुन् भन्ने कुरा। १०. (क) 'आमा मेरो उत्प्रेरणाको केन्द्रबिन्दु हुनुहुन्थ्यो।' — यसको अर्थ याङ्जीको जीवनमा भएका हरेक सकारात्मक परिवर्तन र निर्णयको मूल स्रोत आमा नै हुनुहुन्थ्यो भन्ने हो। आमाकै प्रोत्साहनले याङ्जी एक्लोपनबाट बाहिर निस्की आत्मनिर्भर बन्न सकिन्। (ख) 'जीवनमा सानो घटनाले पनि अथाह खुसी दिन सक्दोरहेछ।' — यसको अर्थ ठूला-ठूला उपलब्धिले मात्र नभई कहिलेकाहीं सामान्य र सानो घटना (जस्तै सुरजले सामान्य प्रशंसाको वाक्य भन्नु) ले पनि मानिसको मनमा गहिरो र अपार खुसी ल्याउन सक्छ भन्ने हो — यहाँ यो शन्तमायाको सन्दर्भमा प्रयोग भएको छ। ११. याङ्जीले कमलको मृत्युपछिको गहिरो एक्लोपन, हताशा र सामाजिक-मानसिक सङ्घर्ष भोगिन्; पछि कामको खोजी र प्रेम-सम्बन्धमा पनि सत्य लुकाउनुपर्ने मानसिक द्वन्द्व भोगिन्। शन्तमायाले पतिको आकस्मिक मृत्युपछि आर्थिक अभाव र एक्लै काम खोज्नुपर्ने बाध्यताको सङ्घर्ष भोगिन्, तर दुवैले आ-आफ्नो सङ्घर्षलाई पार गर्दै नयाँ जीवन र माया फेला पारे — जसले जीवनमा सङ्घर्षपछि पनि खुसी सम्भव छ भन्ने देखाउँछ। १२. यस कथाले नेपाली समाजमा रहेको सहरी एकाकीपन, महिलाको श्रम र आत्मनिर्भरता, र विधवा पुनर्विवाहजस्ता संवेदनशील विषयलाई उठान गरेको छ। यी विषय आजको समाजका लागि निकै सान्दर्भिक लाग्छन्, किनभने धेरै मानिस भौतिक सुविधाका बीचमा पनि एक्लोपनको सामना गरिरहेका हुन्छन् र इमानदार सम्बन्धको खोजीमा हुन्छन्। (यो प्रश्नको दोस्रो भाग विद्यार्थीको आफ्नै विचारमा आधारित हुनुपर्छ।) १३. बालसाहित्यसम्बन्धी अनुच्छेदमा आधारित उत्तर — (क) प्रश्नहरू: • बालसाहित्यको विषयवस्तु छनोट गर्दा बालकको उमेर, रुचि, आवश्यकता र मनोविज्ञानलाई विशेष ध्यान दिनुपर्छ। • घुमफिर, खेलकुद, संस्कृति, सहयोग, मायाममता, मेलमिलाप, सम्मान, पुरस्कार जस्ता विषयले बालबालिकामा कौतुहलता सिर्जना गर्छन्। • बालसाहित्यले बालबालिकामा सिर्जनात्मक क्षमता, आत्मविश्वास, राष्ट्रप्रेमको भावना जगाउने र शब्दभण्डार तथा भाषिक क्षमता अभिवृद्धि गर्ने भएकाले यसको आवश्यकता पर्छ। • बालसाहित्यका विशेषतामा बालमनोविज्ञानअनुरूप रोचक प्रस्तुति, कौतुहल सिर्जना गर्ने विषयवस्तु, सिर्जनात्मकता र सिकाइ उपलब्धिमा सहयोग पर्छन्। (ख) भाषिक संरचना र वर्णविन्यास: (अ) पहिलो र दोस्रो वाक्यको संश्लेषण: 'बालबालिकाका निम्ति लेखिएको र बालबालिकाद्वारा रचिएको साहित्य बालसाहित्य हो, जसको विषयवस्तु छनोट गर्दा बालकको उमेर, रुचि, आवश्यकता र मनोविज्ञान आदिलाई विशेष ध्यान दिनुपर्छ।' (आ) अन्तिम वाक्यको तीन सरल वाक्यमा विश्लेषण: 'सूचनाको ज्ञान प्रवर्धन गर्न बालसाहित्य आवश्यक पर्छ। सिर्जन सिपको प्रवर्धन गर्न पनि बालसाहित्य आवश्यक पर्छ। बालबालिकामा अन्तर्निहित प्रतिभा प्रस्फुटन गर्न बालसाहित्यको आवश्यकता पर्छ।' (इ) 'र' को फरक प्रयोग भेटिने शब्द (उदाहरण): 'संस्कृति' र 'साहित्य' — यी शब्द फरक वाक्यमा: 'हाम्रो देशमा विविध जातजातिको संस्कृति पाइन्छ।' 'बालसाहित्यले बालबालिकामा सिर्जनात्मक क्षमता बढाउँछ।' यी उत्तरहरू तालिकामा दिइएका छन्।