अभ्यास २ — बोध र अभिव्यक्ति

Question

Accepted Answer

प्रश्नहरू • दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस् : आड, अङ्गुर, पिठ्युँ, गुनासो, अर्जाप्नु, उब्जाउ, अन्दाज • 'गाउँमाथि एउटा कविता' कवितालाई गति, यति मिलाई लयवाचन गर्नुहोस्। • (क) कविताबाट तीन जोडी अन्त्यानुप्रास मिलेका शब्द पहिचान गरी भन्नुहोस्। (ख) कविताको सबैभन्दा छोटो पङ्क्ति कति शब्दले बनेको छ, भन्नुहोस्। (ग) 'सगरमाथालाई काँधमा बोकेर उभिएको' भन्ने सन्दर्भअगि र पछि कुन कुन प्रसङ्ग आएका छन्? (घ) 'दन्त्यकथा ... यिनीहरूलाई' यो कथनभन्दा अगिको सन्दर्भ के हो? • कविताका हरफलाई व्याकरणिक पदक्रममा रूपान्तरण गर्नुहोस् (सात वटा पङ्क्ति) • दिइएको कवितांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् : (क) गाउँका मानिसले कस्तो पेसा व्यवसाय अपनाएका छन्? (ख) कवितांशमा केटाकेटी र तन्नेरीले के के काम गर्ने उल्लेख छ? • दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् : (क) मुख्य विषयवस्तु (ख) सन्देश (ग) सम्पादकलाई सचेत गराएको तरिका (घ) मूलभाव • व्याख्या गर्नुहोस् : (क) 'तपाईंले गर्व गर्ने सगरमाथालाई काँधमा बोकेर उभिएको यो गाउँ!' (ख) 'जहाँको चपरी त्यहींको दुवाली मरेर के लानु छ...।' • 'गाउँमाथि एउटा कविता' का आधारमा ग्रामीण परिवेशबारे साथीबिच छलफल गरी निष्कर्ष लेख्नुहोस्। • 'गाउँमाथि एउटा कविता' को आधार लिई गाउँघरको जीवनस्तर माथि उठाउन कसरी सम्भव होला, कल्पना गरी लेख्नुहोस्। • आगामी पाँच वर्षपछि तपाईंको गाउँ वा टोलमा के के परिवर्तन आउलान्, अनुमान गरी लेख्नुहोस्। • दिइएको अनुच्छेद (सदाचारसम्बन्धी) पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् (क, आ, इ, ई) उत्तरहरू १. उच्चारण अभ्यास — यो मौखिक अभ्यास हो; कक्षामा शिक्षकको उच्चारण सुनी दोहोर्‍याउनुपर्छ। सामान्य मार्गदर्शन: 'आड' मा दीर्घ स्वर स्पष्ट राख्ने, 'अङ्गुर' मा ङ लाई नाकबाट उच्चारण गर्ने, 'पिठ्युँ' मा अनुनासिक (ँ) स्पष्ट राख्ने, 'अर्जाप्नु' र 'उब्जाउ' मा जोड दिने वर्णमा ध्यान दिने। २. लयवाचन — यो मौखिक/वाचन क्रियाकलाप हो; कविताका पङ्क्तिहरूलाई भावअनुसार रोकिँदै, स्वरको उतारचढाव मिलाई कक्षामा पढ्नुपर्छ। यसको लिखित 'उत्तर' हुँदैन, अभ्यासको माध्यमबाट मूल्याङ्कन गरिन्छ। ३. (क) कवितामा तीन जोडी अन्त्यानुप्रास (दोहोरिने अन्त्य) मिलेका उदाहरण — 'छन्' मा अन्त्य हुने पङ्क्तिहरू (...घरहरू छन्, ...मान्छेहरू छन्), 'पर्छ' मा अन्त्य हुने पङ्क्तिहरू (...जानुपर्छ, ...नचाउनुपर्छ, ...बसाउनुपर्छ), र 'थाहा छ' मा अन्त्य हुने पङ्क्तिहरू (...कुरा थाहा छ, ...याम थाहा छ, ...दिन थाहा छ, ...पालो थाहा छ)। (ख) कविताको सबैभन्दा छोटो पङ्क्ति 'घरभित्र' एउटै शब्दले बनेको छ। (ग) 'सगरमाथालाई काँधमा बोकेर उभिएको' भन्ने पङ्क्तिअगि सम्पादकले कल्पना गर्ने बम वर्षका खबर, बालिग मताधिकारका कुरा, साहित्यिक आन्दोलनका इतिहास र अन्तरिक्ष यानका गतिविधिको प्रसङ्ग आएको छ; पछि 'तपाईंलाई नागरिकताको प्रमाणपत्र बाँड्ने देशको जन्मदाता यो गाउँ!' भन्ने प्रसङ्ग आएको छ। (घ) 'दन्त्यकथा ... यिनीहरूलाई' भन्ने कथनभन्दा ठीक अगि 'के पढ्नु अन्तरिक्ष यानका गतिविधिहरू?' भन्ने प्रश्नात्मक पङ्क्ति आएको छ — अर्थात् गाउँलेका लागि अन्तरिक्ष यानका खबर पनि दन्त्यकथाजस्तै अर्थहीन छन् भन्ने भाव व्यक्त भएको छ। ४. आलङ्कारिक पदक्रमलाई व्याकरणिक (सामान्य) पदक्रममा रूपान्तरण : ५. (क) गाउँका मानिसले कृषि (खेतीपाती), पशुपालन र घरेलु परम्परागत काम (छाना छाउने, घर बनाउने आदि) जस्ता पेसा-व्यवसाय अपनाएका छन्। कवितामा गोरु जोतेर खेती गर्ने, गोठमा गाईवस्तु पाल्ने जस्ता प्रसङ्गले यो देखाउँछ। (ख) कवितांशमा केटाकेटीले गोठमा वस्तुभाउलाई घाँसपात हाल्ने काम गर्छन् भनिएको छ, र तन्नेरीले खेतमा गोरु नारेर (जोतेर) खेती गर्ने काम गर्छन् भनिएको छ। ६. (क) यस कविताले समेटेको मुख्य विषयवस्तु नेपालको दुर्गम गाउँको परम्परागत जनजीवन, त्यहाँको सामाजिक सद्भाव र सहकार्य, र विकास तथा राष्ट्रिय सूचनाप्रवाहबाट गाउँ पछि परेको यथार्थ हो। (ख) यस कविताले नेपाली समाजमा गाउँको यथार्थ अवस्था नबिर्सी विकासका योजना र नीति गाउँसम्म पुर्‍याउनुपर्ने, तथा गाउँको सामाजिक सद्भाव र आपसी सहयोगको भावनालाई जोगाउनुपर्ने सन्देश प्रवाह गर्न खोजेको छ। यसले सहरकेन्द्रित सोचाइलाई चुनौती दिँदै गाउँको महत्त्वलाई उजागर गरेको छ। (ग) कविले 'प्रिय सम्पादक' भनी सिधै सम्बोधन गर्दै सम्पादकले बम वर्षका खबर, बालिग मताधिकार, साहित्यिक आन्दोलनको इतिहास र अन्तरिक्ष यानका गतिविधिजस्ता टाढाका विषयमा मात्र ध्यान दिइरहेको भन्दै व्यङ्ग्य गरेका छन्; यसरी सगरमाथा बोकेको र नागरिकताको जन्मदाता रहेको गाउँको वास्तविकतातर्फ पनि सम्पादकको ध्यान जान जरुरी छ भनी सचेत गराएका छन्। (घ) कवितामा व्यक्त भएको मूलभाव — गाउँ नै देशको आधार र गौरव भए पनि यो विकास, सूचना-प्रविधि र नीति निर्माणको पहुँचबाट धेरै टाढा रहेको छ; गाउँको यथार्थलाई नबिर्सी यसलाई पनि विकासको मूलधारमा ल्याउनुपर्छ भन्ने हो। ७. (क) 'तपाईंले गर्व गर्ने सगरमाथालाई काँधमा बोकेर उभिएको यो गाउँ!' — यस पङ्क्तिले देशले गर्व गर्ने सगरमाथा वास्तवमा यस्तै हिमाली गाउँ र त्यहाँका बासिन्दाको जगमा उभिएको छ भन्ने अर्थ बोकेको छ। अर्थात् राष्ट्रिय गौरवको वास्तविक आधार यस्तै उपेक्षित गाउँहरू हुन्, तर तिनैलाई विकासले बिर्सिएको छ भन्ने भाव यसमा निहित छ। (ख) 'जहाँको चपरी त्यहींको दुवाली मरेर के लानु छ...।' — यो पङ्क्ति एउटा लोकोक्तिजस्तो अभिव्यक्ति हो, जसको अर्थ हो — मानिस जन्मे-हुर्केको आफ्नै थातथलोमै अन्ततः बित्नुपर्छ, र मरेपछि कमाएको धनसम्पत्ति वा जग्गाजमिन केही पनि साथमा लैजान सकिँदैन। यसले आफ्नो थातथलोप्रतिको मोह र जीवनको नश्वरताको भाव व्यक्त गर्छ। ८. ग्रामीण परिवेशबारे छलफलको निष्कर्ष — 'गाउँमाथि एउटा कविता' का आधारमा गर्ने छलफलले यो निष्कर्षमा पुग्न सकिन्छ: नेपाली गाउँको जनजीवन प्रकृति, परम्परा र आपसी सहयोगमा आधारित छ; त्यहाँ सामाजिक एकता र सद्भाव बलियो भए पनि शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात र सूचना-प्रविधि जस्ता आधुनिक सुविधाको अभाव छ। यसैले गाउँको परम्परागत गुण जोगाउँदै त्यहाँ आधारभूत विकास पुर्‍याउनु आजको आवश्यकता हो। ९. गाउँघरको जीवनस्तर उठाउने उपायहरू — शिक्षाको पहुँच वृद्धि गर्ने (गुणस्तरीय विद्यालय, छात्रवृत्ति), स्वास्थ्य सेवा नजिक पुर्‍याउने, सडक र यातायातको सुविधा विस्तार गर्ने, सिँचाइ र आधुनिक कृषि प्रविधिको प्रयोगबाट खेतीलाई व्यावसायिक बनाउने, विद्युत् र इन्टरनेटको पहुँच बढाउने, साना घरेलु उद्योग र रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्ने, र स्थानीय सरकारको योजनामा गाउँलेको सहभागिता सुनिश्चित गर्ने — यी उपायले गाउँको जीवनस्तर क्रमशः माथि उठ्न सक्छ। १०. यो प्रश्न विद्यार्थी आफैंले आफ्नो गाउँ/टोलको सन्दर्भमा लेख्नुपर्ने व्यक्तिगत कल्पनात्मक लेखन हो। नमुनाका लागि: आगामी पाँच वर्षमा हाम्रो गाउँमा पक्की सडक निर्माण हुनसक्छ, विद्युतीकरण पूर्ण हुनसक्छ, इन्टरनेटको पहुँच बढ्नसक्छ, र युवा पुस्ता स्वरोजगारमा संलग्न भई विदेश पलायन घट्नसक्छ। (विद्यार्थीले आफ्नै गाउँको यथार्थ अवस्था हेरी आफ्नै भाषामा लेख्नुपर्छ।) ११. सदाचारसम्बन्धी अनुच्छेदमा आधारित उत्तर — (अ) सदाचारलाई परम धर्म भनिएको छ किनभने सदाचारले मानिसलाई नैतिकताको मार्गमा अगाडि बढाउँछ; सदाचारको अभावमा मानिस भौतिक सम्पन्नताले भरिपूर्ण भए पनि मनुष्यत्वको दृष्टिले कमजोर हुन्छ। (आ) सदाचारका नियमहरू — • सत्य र मधुर वचन बोल्ने • उमेरले ठूलालाई आदर र सम्मान गर्ने • सानालाई स्नेह र सम्मान गर्ने • सकेसम्म अरूको भलाइमा मन लगाउने • कसैको पनि नराम्रो नसोच्ने • आआफ्ना कर्म र पेसाप्रति निष्ठावान् हुने (इ) सदाचारका लागि शरीर र मन दुवै पवित्र हुनुपर्छ। (ई) विद्यार्थीका पाँच लक्षण — काकको जस्तो चनाखोपन, बकुल्लाको जस्तो ध्यान (एकाग्रता), कुकुरको जस्तो झट्टै ब्युँझने सचेत निद्रा, थोरै भोजन गर्ने बानी, र पढ्नका लागि घरभन्दा टाढा रहने बानी।