नेपाली हाम्रो श्रम र सिप

शब्दहरू: कला, श्रम, सितो, आलस्य, रहस्य, सम्पदा, चोखो, स्वर्ग

(विद्यार्थीले कविताबाट अन्य मिल्दा-जुल्दा तुकका शब्द-जोडी पनि खोजी लेख्न सक्छन्; माथिका पाँच जोडी नमुनास्वरूप दिइएका हुन्।)

अनुच्छेद: 'हाम्रो विद्यालयका १० कक्षाका सारा विद्यार्थी बस चढेर बारा घुम्न हिँड्यौं...हामी मुढामा बस्यौं।'

शब्दहरू: स्वदेश, पसिना, सिप, पुर्खा, भाषा, सितो, विज्ञान • स्वदेश — हामीले आफ्नो स्वदेशको उन्नतिका लागि योगदान गर्नुपर्छ। • पसिना — किसानले खेतमा दिनभरि पसिना बगाएर धान रोपे। • सिप — हरेक व्यक्तिसँग आफ्नै किसिमको सिप हुन्छ। • पुर्खा — हाम्रा पुर्खाले धेरै कष्ट सहेर यो देश जोगाए। • भाषा — नेपाली हाम्रो राष्ट्रभाषा हो। • सितो — गरिब परिवारलाई छिमेकीले सितो दिएर सहयोग गरे। • विज्ञान — विज्ञानको विकासले मानव जीवन सहज बनाएको छ।

नमुना उत्तर: • दसैं — दसैंमा सबै आफन्त मिलेर टीका थाप्छन्। • तिहार — तिहारमा घरघरमा दियो बालेर उज्यालो पारिन्छ। • तिज — तिजमा महिलाहरू रातो लुगा लगाई नाचगान गर्छन्। • माघेसंक्रान्ति — माघेसंक्रान्तिमा तिल र चाकु खाने चलन छ। • छठ — छठमा सूर्यदेवको पूजा गरिन्छ। • होली — होलीमा साथीभाइबिच रङ र अबिर छर्केर उत्सव मनाइन्छ।

शब्दहरू: नेपाल, पहाड, श्रम, सुन, देश यो मौखिक अभ्यास हो। सामान्यतया कुनै शब्द एक्लै (स्वतन्त्र रूपमा) उच्चारण गर्दा त्यसको स्वाभाविक स्वर र यति सामान्य हुन्छ, तर कवितामा लय र छन्द मिलाउनका लागि सोही शब्दको उच्चारणमा तन्काइ, जोड वा बोलीको गति फरक पर्न सक्छ। जस्तै, 'देश' शब्द सामान्य बोलीमा छोटो उच्चारण हुन्छ भने कविता वाचनमा लयका कारण अलि तानिएर उच्चारण हुन सक्छ। यसरी कक्षामा शिक्षकको सहयोगमा दुवै किसिमको उच्चारण गरी भिन्नता पत्ता लगाउनुपर्छ।

यो कक्षामा शिक्षकको निर्देशनमा गरिने मौखिक वाचन-अभ्यास हो।

प्रश्नहरू • 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' कविताको अन्तिम श्लोक वाचन गर्नुहोस् र उक्त श्लोकका हरेक पङ्क्तिमा कति-कतिओटा शब्द छन्, भन्नुहोस्। • उक्त श्लोकका हरफहरूको अन्त्यमा समान ध्वनि भएका दुई जोडी शब्द भन्नुहोस्। • आशिष दिने प्रसङ्ग कविताको कुन श्लोकको कुन पङ्क्तिमा आएको छ? • 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऊँ' भन्ने पङ्क्ति कवितामा कति पटक पुनरावृत्ति भएको छ? उत्तरहरू • अन्तिम श्लोक: 'नेपाल आमा यो दिव्य आभा जगाऊँ कसरी / आलस्य निद्रा हीनता सारा भगाऊँ कसरी / आशिष देऊ एकै र फेरि पसिना बगाऊँ / नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऊँ।' पहिलो पङ्क्तिमा ७ शब्द, दोस्रो पङ्क्तिमा ६ शब्द, तेस्रो पङ्क्तिमा ७ शब्द, चौथो पङ्क्तिमा ७ शब्द छन्। • समान ध्वनि भएका दुई जोडी शब्द: 'कसरी–कसरी' (पहिलो र दोस्रो पङ्क्तिको अन्त्यमा) र 'बगाऊँ–लगाऊँ' (तेस्रो र चौथो पङ्क्तिको अन्त्यमा)। • आशिष दिने प्रसङ्ग कविताको छैटौं (अन्तिम) श्लोकको तेस्रो पङ्क्ति 'आशिष देऊ एकै र फेरि पसिना बगाऊँ' मा आएको छ। • 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऊँ' भन्ने पङ्क्ति कवितामा तीन पटक (पहिलो, दोस्रो र छैटौं श्लोकमा) पुनरावृत्ति भएको छ।

कवितांश: 'पहाड भन्छ पसिना पाए म स्वर्ग भुलाउँथें / तराई भन्छ सिँचाइ पाए म सुन फलाउँथें / के छ र गाह्रो होस्टेमा हाँसे सबैले मिलाए / सबैले चोखो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाए।' प्रश्नहरू • पहाडले पसिना खोज्नुको आशय खुलाउनुहोस्। • तराईलाई सिँचाइ किन चाहिएको हो? • होस्टेमा हाँसे गर्दा देशलाई कस्तो फाइदा पुग्छ? • 'श्रम र सिपलाई स्वदेशमै लगाउनुपर्छ' भन्ने भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्। उत्तरहरू • पहाडले पसिना खोज्नुको आशय हो — पहाडी भूभागमा कडा परिश्रम गरी खेतीपाती वा विकास कार्य गरे भने त्यहीं स्वर्गजस्तै सुख-समृद्धि पाइन्छ भन्ने हो; अर्थात् परिश्रमले नै पहाडको जीवनलाई सुखी बनाउन सकिन्छ भन्ने आशय हो। • तराईमा उर्वर भूमि भए पनि पर्याप्त पानी नपुगे खेती फल्दैन; सिँचाइ पुगे भने प्रशस्त अन्न फलाएर 'सुन फलाउने' जस्तो उत्पादन गर्न सकिने भएकाले तराईलाई सिँचाइ चाहिएको हो। • मिलेर हाँसीखुसी काम गर्दा कठिन काम पनि सजिलो हुन्छ; सबैले मिलेर चोखो (इमानदार) श्रम र सिप लगाउँदा देशको उत्पादन र विकास बढ्छ, जसले देशलाई फाइदा पुग्छ। • कविले भनेजस्तै, नेपालीहरूले आफ्नो सिप र परिश्रम विदेशमा नलगाई स्वदेशमै लगाए भने पहाड र तराई दुवैमा प्रशस्त उत्पादन हुन्छ, देश आत्मनिर्भर बन्छ, र भोकमरी-गरिबीको समस्या समाधान हुन्छ। यसैले 'श्रम र सिपलाई स्वदेशमै लगाउनुपर्छ' भन्ने भनाइ सान्दर्भिक र सही देखिन्छ।

प्रश्नहरू • नेपाली धर्ती विश्वमै महान् छ भन्ने भनाइलाई कविताका आधारमा वर्णन गर्नुहोस्। • कवितामा धार्मिक विविधतालाई कविले कसरी चिनाएका छन्? • कविताको दोस्रो श्लोकको विषयवस्तु वर्णन गर्नुहोस्। • 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' कविताको मूल भाव के हो? उत्तरहरू • कविका अनुसार नेपाल सृष्टिकै बेलादेखि विज्ञान पाएको, देवता-ऋषि-मनुष्य मिली वेदान्त गाएको, मुन्धुम र धम्मपदजस्ता महान् धार्मिक-सांस्कृतिक सम्पदा भएको भूमि हो। यसका साथै हिमाल जस्तो अपूर्व शिरोमुकुट र ऋषिमुनिले रहस्य पत्ता लगाएको पवित्र भूमि भएकाले नेपाली धर्ती विश्वमै अतुलनीय र महान् रहेको कविले वर्णन गरेका छन्। • कविले वेदान्त (हिन्दू दर्शन), मुन्धुम (किराँती परम्परा) र धम्मपद (बौद्ध धर्मको ग्रन्थ) — यी तीनैलाई उत्तिकै महान् भनी उल्लेख गरेर नेपालको धार्मिक विविधता र सद्भावलाई चिनाएका छन्। • दोस्रो श्लोकमा कविले भनेका छन् — सबैले मिलेर खान नपुऱ्याए नेपाल भोको रहन्छ, र सबैले लुगा नपुऱ्याए नेपाल नाङ्गो रहन्छ। त्यसैले सबैलाई खाना र लुगा पुऱ्याउन र आफ्नो श्रम-सिप स्वदेशमै लगाउन कविले आह्वान गरेका छन्। • यस कविताको मूल भाव हो — नेपाली जनताले आफ्नो श्रम, सिप र क्षमता विदेशमा नलगाई स्वदेशमै लगाएमा मात्र नेपालको गौरव, भाषा-संस्कृति र समृद्धि जोगिन्छ; त्यसैले सबैले मिलेर स्वदेशको उन्नतिका लागि परिश्रम गर्नुपर्छ भन्ने आह्वान यस कविताको मूल भाव हो।

यो श्रुतलेखन (डिक्टेसन) अभ्यास हो — पहिलो श्लोक ('नेपाल बाँचे नेपाली हाम्रो गौरव बाँच्ने छ...') शिक्षकले पढ्दा सुनेर विद्यार्थीले लेख्नुपर्छ।

(क) 'नेपाल बाँचे नेपाली हाम्रो गौरव बाँच्ने छ, नेपाली भाषा संस्कृति कला साहित्य साँच्ने छ।' यदि नेपाल राष्ट्रको अस्तित्व कायम रहन्छ भने मात्र नेपालीहरूको पहिचान, इज्जत र गौरव पनि जोगिन्छ। नेपालको अस्तित्वसँगै यहाँको भाषा, संस्कृति, कला र साहित्य पनि सुरक्षित रहन्छन्। त्यसैले हरेक नेपालीले आफ्नो देशको स्वाधीनता र समृद्धिका लागि योगदान गर्नुपर्छ भन्ने भाव यहाँ व्यक्त भएको छ। (ख) 'आशिष देऊ एकै र फेरि पसिना बगाऊँ, नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऊँ।' कविले नेपाल आमासँग एउटै आशीर्वाद माग्दै भन्छन् — हामीलाई फेरि पनि परिश्रम गर्ने हौसला र शक्ति देऊ, ताकि हामी आफ्नो पसिना बगाई कडा मेहनत गरी आफ्नो सिप र श्रम विदेशमा नभई स्वदेशमै लगाउन सकौं। यसले स्वदेशप्रतिको समर्पण र परिश्रमको महत्त्व औंल्याउँछ।

कविताका अनुसार, नेपालीहरूले पहाडमा परिश्रम गरी खेतीपाती र अन्य उत्पादनमूलक काम गरे भने पहाड नै स्वर्गजस्तै बन्न सक्छ; त्यस्तै तराईमा उचित सिँचाइको व्यवस्था गरी खेतीलाई प्रविधिसँग जोडे भने प्रशस्त अन्न (सुन बराबर) फलाउन सकिन्छ। सबैले मिलेर हाँसीखुसी, इमानदार (चोखो) श्रम गरे भने गाह्रो काम पनि सजिलो हुन्छ। यसरी सिप भएका जनशक्तिले विदेश पलायन नभई स्वदेशमै कृषि, उद्योग, सेवा क्षेत्र आदिमा योगदान पुऱ्याए भने देश आत्मनिर्भर र समृद्ध बन्न सक्छ भन्ने कविको आशय छ।

गजल काव्यको एउटा लघु रूप हो, जसको शाब्दिक अर्थ 'नारीसँगको प्रेमपूर्ण बातचित' भए पनि आजकल यसले व्यापक विषयवस्तुलाई समेट्छ। गजलमा एउटै लय वा छन्दबाट बनेका दुई-दुई पङ्क्तिका जोडा (सेर) हुन्छन्; प्रत्येक पङ्क्तिलाई मिसरा भनिन्छ। गजलको पहिलो सेरलाई मतला भनिन्छ, जसमा विषयवस्तुको प्रारम्भिक उठान हुन्छ। सेरका पङ्क्तिहरूको अन्त्यमा दोहोरिने शब्द वा पदावलीलाई रदिफ र त्यसभन्दा अगाडिको अनुप्रासलाई काफिया भनिन्छ, जुन गजलको अनिवार्य अङ्ग हो। रचनाकारले आफ्नो उपनाम (तखल्लुस) दिएको अन्तिम सेरलाई मक्ता भनिन्छ। मोतीराम भट्टको 'किन चहियो?' गजल यसको उदाहरण हो, जसमा 'पो किन चाहियो' भन्ने रदिफ बारम्बार दोहोरिएको पाइन्छ।

सुरुका चार पङ्क्ति: 'नेपाल बाँचे नेपाली हाम्रो गौरव बाँच्ने छ / नेपाली भाषा संस्कृति कला साहित्य साँच्ने छ / यसैले आऊ नेपाललाई बलियो बनाऊँ / नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऊँ।' प्रश्नहरू • नेपाल बाँचे के बाँच्ने छ भनी कविले भनेका छन्? • नेपाललाई बलियो बनाउन कविले के गर्न आह्वान गरेका छन्? उत्तरहरू • नेपाल बाँचे नेपालीको गौरव, भाषा, संस्कृति, कला र साहित्य बाँच्ने छ भनी कविले भनेका छन्। • नेपाललाई बलियो बनाउन कविले सबैलाई आफ्नो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउन आह्वान गरेका छन्।

अनुच्छेद: 'मानव समाजमा विपत्ति तथा जोखिमका पर्याप्त सम्भावना छन्...गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा सर्वसाधारणलाई प्रवाह गर्ने र स्वास्थ्य सेवाको सुनिश्चितता गर्ने उद्देश्यले स्वास्थ्य बिमालाई उपयोगमा ल्याइएको हो।' (क) प्रश्नहरू • बिमा भनेको के हो? • बिमालाई एक प्रकारको सम्झौता मानिनुको कारण लेख्नुहोस्। • सामाजिक बिमाअन्तर्गत के-के पर्छन्? • बिमाबाट के-के फाइदा हुन्छ? उत्तरहरू • बिमा भनेको अनिश्चित जोखिम हस्तान्तरण गरी क्षतिपूर्ति गर्ने माध्यम हो; बिमितले एक निश्चित रकम बिमकलाई दिने र आकस्मिक सङ्कट परेमा बिमकले निश्चित रकम वा क्षतिपूर्ति दिने प्रतिज्ञा गरिने सम्झौता नै बिमा हो। • बिमामा बिमित र बिमक गरी दुई पक्षबिच करार हुन्छ — बिमितले निश्चित रकम (प्रिमियम) तिर्ने र बिमकले सङ्कट पर्दा क्षतिपूर्ति दिने वाचा गर्ने भएकाले बिमालाई एक प्रकारको सम्झौता मानिन्छ। • सामाजिक बिमाअन्तर्गत वृद्धावस्था बिमा, आश्रित तथा अशक्तता बिमा, स्वास्थ्य बिमा, बेरोजगारी बिमा, कामदार वा मुआब्जा बिमा, अनिवार्य अस्थायी अशक्तता बिमा आदि पर्छन्। • बिमाले हानि वा नोक्सानीको क्षतिपूर्ति दिन्छ, चिन्ता र त्रास कम गर्छ, लगानीयोग्य कोषको स्रोत बन्छ, क्षति नियन्त्रण तथा रोकथाममा मद्दत गर्छ, र साखको वृद्धि गराउँछ। (ख) भाषिक संरचना र वर्णविन्यास पहिचान • अनुच्छेदबाट एक उद्देश्य र विधेय विस्तारक वाक्य: 'बिमितले एक निश्चित रकम बिमकलाई दिने बिमा एक प्रकारको सम्झौता हो।' यहाँ 'बिमितले एक निश्चित रकम बिमकलाई दिने बिमा' उद्देश्यको विस्तार हो र 'एक प्रकारको सम्झौता हो' विधेयको विस्तारसहितको भाग हो। • जटिल वाक्य: 'बिमकलाई आकस्मिक सङ्कट उत्पन्न भएमा एक निश्चित रकम दिने वा क्षतिपूर्ति दिने भनी गरिने प्रतिज्ञा नै बिमा हो।' — यसलाई सरल वाक्यमा यसरी लेख्न सकिन्छ: 'आकस्मिक सङ्कटमा एक निश्चित रकम वा क्षतिपूर्ति दिने प्रतिज्ञा नै बिमा हो।'

सन्दर्भ: अरूबाट सम्मान पाउन मान्छे दयालु हुनुपर्दोरहेछ। यसका लागि दुःखमा परेका मानिस र छरछिमेकका मानिस तथा कार्यालयमा आफ्ना सहकर्मीलाई आफूले सकेको वा जानेको मदत गर्नुपर्दोरहेछ। अरूलाई सहयोग गर्ने बानीबाट उनीहरूको सम्मान पाउन सकिँदोरहेछ। आफूले सम्मान पाउन अरूलाई पनि सम्मान दिनुपर्दोरहेछ। कार्य: कक्षाका विद्यार्थीले पालैपालो बोलेर कुनै एक लोकप्रिय समाजसेवी व्यक्तिको विशेषता बताउँदै तिनको सम्मान कसरी गर्नुहुन्छ भनी अभिनय गर्नुपर्छ। यो कक्षामा मौखिक रूपमा गरिने अभिनय-आधारित क्रियाकलाप हो, जसको निश्चित लिखित उत्तर हुँदैन।

यस खण्डका प्रश्नहरू ('सुनाइ पाठ ८' — सजीव तत्त्व, वातावरण, महासागर र पारिस्थितिक प्रणालीसम्बन्धी सामग्री सुनेर उत्तर दिने) श्रव्य सामग्रीमा आधारित रहेकाले र सो श्रव्य सामग्री यहाँ उपलब्ध नभएकाले यी प्रश्नहरू यस स्रोत सामग्रीबाट समाधान गरिएका छैनन्। कक्षामा वास्तविक श्रव्य सामग्री सुनेर मात्र यी प्रश्नको सही उत्तर दिन सकिन्छ। प्रश्नहरू (सन्दर्भका लागि मात्र) • सजीव तत्त्व भन्नाले के बुझिन्छ? • पृथ्वीको वातावरणलाई कति किसिममा विभाजन गरिएको छ? • महासागरको पानी नुनिलो हुनाको कारण के हो? • वायु पारिस्थितिक प्रणालीको सिर्जना कसरी हुन्छ? • पारिस्थितिक प्रणालीको सन्तुलनका लागि के-के कुरामा ध्यान पुऱ्याउनुपर्छ?

(क) पाठमा दिइएका तीन उदाहरण वाक्य: • (अ) उद्देश्य हिँड्यो। • (आ) कर्ता भनिने वाक्यको उद्देश्य क्रिया भनिने विधेय खोज्न हिँड्यो। • (इ) आफ्ना बायाँपट्टिका सबै पदलाई उद्देश्य विस्तार मान्ने वाक्यको कर्ता भनिने उद्देश्य चाहिं आफ्ना बायाँपट्टिका सबै पदलाई विधेय विस्तार ठान्ने वाक्यको क्रिया भनिने विधेय खोज्न हिँड्यो। (ख) माथिका तीनओटै वाक्यमा मूल उद्देश्य 'उद्देश्य' र मूल विधेय 'हिँड्यो' उही हो। पहिलो वाक्य उद्देश्य र विधेय मात्र भएको (विस्ताररहित) वाक्य हो। दोस्रो वाक्यमा उद्देश्यभन्दा अगाडि तीनओटा पद भएको पदसमूह ('कर्ता भनिने वाक्यको') उद्देश्यको विस्तार हो भने विधेयभन्दा अगाडि चारओटा पद भएको पदसमूह ('क्रिया भनिने विधेय खोज्न') विधेयको विस्तार हो। तेस्रो वाक्यको उद्देश्य, विधेय, उद्देश्य विस्तार र विधेय विस्तार:

(क) ऋषिले वेद लेखे। त्यो वेदमा ज्ञान छ। ऋषि हिमाली पाखामा बसे। उनले त्यहीं वेद लेखे। व्यासले पुराणका गाथा गाए। व्यासले पुराण नेपाली भाकामा गाए। हाम्रो हिमाल राम्रो छ। हाम्रो पहाड राम्रो छ। हाम्रो तराई राम्रो छ। — यी सबै सरल वाक्य हुन्। (ख) ऋषिले जुन वेद लेखे त्यो वेदमा ज्ञान छ। ऋषि जुन हिमाली पाखामा बसे त्यहीं बसेर वेद लेखे। व्यासले जुन पुराणका गाथा गाएका छन् ती सबै नेपाली भाकामा गाएका छन्। हाम्रो हिमाल राम्रो छ भने हाम्रो पहाड र तराई राम्रो छ। — यी मिश्र वाक्य हुन् (जुन-त्यो, भने जस्ता सापेक्ष संयोजकद्वारा जोडिएका)। (ग) ऋषिले वेद लेखे र त्यो वेदमा ज्ञान छ। ऋषि हिमाली पाखामा बसे अनि उनले त्यहीं वेद लेखे। व्यासले पुराणका गाथा गाए र ती सबै नेपाली भाकामा छन्। हाम्रो हिमाल राम्रो छ अनि हाम्रो पहाड र तराई राम्रो छ। — यी संयुक्त वाक्य हुन् (र, अनि जस्ता निरपेक्ष संयोजकद्वारा जोडिएका)। निष्कर्ष: 'क' अनुच्छेदका वाक्य सरल वाक्य हुन् भने 'ख' र 'ग' का वाक्य जटिल वाक्य हुन्; जटिल वाक्यअन्तर्गत 'ख' का मिश्र वाक्य हुन् भने 'ग' का संयुक्त वाक्य हुन्।

• जुन विद्यार्थी मिहिनेती हुन्छ, त्यो सधैं सफल हुन्छ। • जति परिश्रम गरे, त्यति नै प्रतिफल पाइन्छ। • उसले साँच्चै मिहिनेत गऱ्यो भने ऊ अवश्य सफल हुनेछ। • मलाई थाहा छ, ऊ भोलि आउँछ भन्ने कुरा। • जुन ठाउँमा वर्षा हुन्छ, त्यहाँ खेती राम्रो हुन्छ।

• ऊ विद्यालय गयो र पढ्यो। • वर्षा भयो अनि खेतबारी हरियो भयो। • तिमी चिया खान्छौ वा कफी खान्छौ? • हामी आज जान्छौं अथवा भोलि जान्छौं। • मैले धेरै मिहिनेत गरें तर नतिजा राम्रो आएन।

नमुना उत्तर: • मेरो नाम (विद्यार्थीको नाम) हो। • म कक्षा १० मा पढ्छु। • मेरो घर नेपालमा छ। • मलाई पढ्न मन पर्छ। • म हरेक दिन विद्यालय जान्छु। • मेरो प्रिय विषय नेपाली हो। • म खेलकुद पनि खेल्छु। • मलाई किताब पढ्न मन पर्छ। • म आफ्ना साथीहरूसँग घुल्नमिल्न रुचाउँछु। • म आफ्नो देशको उन्नतिका लागि मिहिनेत गर्न चाहन्छु।

• मेरो नाम (विद्यार्थीको नाम) हो र म कक्षा १० मा पढ्छु। • मेरो घर नेपालमा छ र मलाई पढ्न मन पर्छ। • म हरेक दिन विद्यालय जान्छु र मेरो प्रिय विषय नेपाली हो। • म खेलकुद पनि खेल्छु र मलाई किताब पढ्न पनि मन पर्छ। • म आफ्ना साथीहरूसँग घुल्नमिल्न रुचाउँछु र आफ्नो देशको उन्नतिका लागि मिहिनेत गर्न चाहन्छु।

अनुच्छेद: 'शवगृहमा आफन्तको शव देखेर आएजति सबका आँखा रसाए। षोडश वर्षीय बिस्ट सर सङ्खुवासभा, सोलुखुम्बु, पर्सा, सिराहा घुमेर हिजो मात्रै सुखेत पुगेका र आजै नेपाल वायुसेवाको विमानबाट त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा भरेका थिए। कठै! उनलाई राती हृदयघात भएछ। उनलाई श्रद्धाञ्जली दिन शम्भु सर, श्रुति मिस, विष्णु सर र सन्देश सर पनि आइपुगेका थिए।'

मूल अशुद्ध अनुच्छेद: 'उसा भनेको बिहान हो र निसा भनेको साँझ हो। हाम्रो बशोबाश सहरमा छ। राती भयो भने गाउँबाट सहरमा शजिलैसँग पुग्न शकिँदैन। नत्र धेरै कश्टसहित अँध्यारामा सहर फर्कनुपर्छ।' सुधारिएको अनुच्छेद: 'उषा भनेको बिहान हो र निशा भनेको साँझ हो। हाम्रो बसोबास सहरमा छ। राति भयो भने गाउँबाट सहरमा सजिलैसँग पुग्न सकिँदैन। नत्र धेरै कष्टसहित अँध्यारोमा सहर फर्कनुपर्छ।'

नमुना (मोतीराम भट्टको गजलजस्तै संरचनामा आधारित मुक्तक): सपना साँचेर हिँड्छु दिनरात, म के गरूँ खै थाकेको मन फेरि उठ्छ बिहान, म के गरूँ खै धेरै ठाउँमा ठेस लाग्यो अनेक पटक तैपनि लक्ष्यतिर बढ्छु सधैं, म के गरूँ खै। (यो एउटा नमुना सिर्जना मात्र हो; विद्यार्थीले आफ्नै भाव र शब्द प्रयोग गरी मौलिक मुक्तक वा गजल रचना गर्न सक्छन्।)

यो व्यक्तिगत रुचिमा आधारित मौखिक प्रस्तुति-क्रियाकलाप हो, जुन विद्यार्थीले आफूले सुनेको मनपर्ने गीत वा कविता टिपोट गरी कक्षामा सुनाउनुपर्छ। यसको निश्चित लिखित उत्तर हुँदैन।

यी SEE तयारीका लागि उपयोगी सम्भावित अभ्यास प्रश्न हुन्; यी वास्तविक विगतका SEE प्रश्न होइनन्। प्रश्नहरू • 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' कविताका कवि को हुन्? • यो कविता कुन प्रकारको कविता हो? • कविले नेपालको प्राचीन गौरव वर्णन गर्न कुन-कुन धार्मिक ग्रन्थ/परम्पराको नाम लिएका छन्? • कविताको मूल आह्वान के हो? • कविताको शीर्षक 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' किन उपयुक्त लाग्छ? उत्तरहरू • 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' कविताका कवि मुकुन्दशरण उपाध्याय हुन्। • यो एउटा देशभक्तिपूर्ण र प्रेरणादायी कविता हो। • कविले वेदान्त, मुन्धुम र धम्मपद — यी तीनओटा धार्मिक ग्रन्थ/परम्पराको नाम लिएर नेपालको प्राचीन गौरव र धार्मिक विविधता वर्णन गरेका छन्। • कविताको मूल आह्वान हो — नेपालीहरूले आफ्नो श्रम र सिप विदेशमा नलगाई स्वदेशमै लगाई देशलाई समृद्ध र गौरवशाली बनाउनुपर्छ। • शीर्षक उपयुक्त छ किनभने सम्पूर्ण कविता 'श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऊँ' भन्ने आह्वानको वरिपरि घुमेको छ, र यही पङ्क्ति कवितामा बारम्बार दोहोरिन्छ, जसले शीर्षकलाई कविताको मूल भावसँग मिलाउँछ।