पाठ १२: पाब्लो पिकासो
व्यक्तित्व परिचय
पाब्लो पिकासो बिसौं शताब्दीका सबैभन्दा महान् र सर्वाधिक प्रभावशाली स्पेनिस कलाकार हुन्। बहुमुखी प्रतिभाशाली पिकासो चित्रकार, मूर्तिकार तथा मञ्च सजावटका समेत अद्भुत शिल्पी थिए। उनको कलाकारिताको प्रतिभा जन्मजात थियो।
जन्म र पृष्ठभूमि
पिकासोको जन्म सन् १८८१ अक्टोबर २५ मा स्पेनको मलागामा एक मध्यमवर्गीय परिवारमा भएको थियो। जन्मँदा औसत शिशुभन्दा सानो भएकाले नर्सले यो बालक जीवित छैन भन्ने ठानेकी थिइन्, तर उनका काका डन साल्भाडोरले बालक जीवित रहेको सूचित गरेपछि मात्र पिकासोले जीवन प्राप्त गरेका थिए। पिकासोका आमाबुबाको नाम मारियो पिकासो लोपेज र जोसो रुइज ब्लास्को थियो। उनका बुबा जोसो रुइज एक स्थानीय विद्यालयका कुशल कला शिक्षक थिए।
शिक्षा
पिकासोले बाल्यकालदेखि नै चित्रकलाको प्रारम्भिक तालिम घरबाटै (बुबाबाट) पाउन सुरु गरेका थिए। १४/१५ वर्षको उमेरमै उनले उत्कृष्ट चित्र बनाउन थालिसकेका थिए। ९ वर्षको हुँदा उनले 'पिकाडोर' नामको आफ्नो पहिलो पेन्टिड चित्र तयार पारे, र १५ वर्षको हुँदा 'कम्युनियन' चित्र पूरा गरे। १३ वर्षको उमेरमा बुबाले चित्रकलाबाट सन्न्यास लिने निर्णय गरेपछि, उच्च शिक्षाका लागि उनलाई स्याड्रिड (माद्रिड) एकेडेमी पठाइयो। तर पिकासो त्यहाँको वातावरणबाट विरक्तिई औपचारिक पढाइ छोडेर पूर्णकालीन रूपमा कलाकारितामै समर्पित भए।
सङ्घर्ष
पिकासोले जन्मँदै मृत ठानिनुदेखि सुरु भएको जीवनसङ्घर्ष विभिन्न रूपमा भोगे — आर्थिक तथा पारिवारिक समस्या, सन् १८९५ मा सात वर्षकी बहिनी कोन्चिटाको मृत्यु, 'ब्लु पिरियड' मा देखिएको मानसिक तनाव र आर्थिक सङ्कट, र नाजीहरूबाट जर्मनीमा चित्र प्रदर्शन गर्न रोकिनु जस्ता कठिनाइहरू उनको जीवनमा आए। तथापि उनले निरन्तर मिहिनेत र समर्पणले यी सबै कठिनाइ पार गरे।
प्रमुख कार्य र कलाकारिताका कालखण्ड
| कालखण्ड | विशेषता |
|---|---|
| ब्लु पिरियड (सन् १९०१–१९०४) | पारिवारिक/आर्थिक सङ्कटका कारण मानसिक तनावपूर्ण अवस्थामा नीलो र गाढा रङमा आधारित मोनोक्रोमेटिक चित्रकला; गरिबी, एक्लोपन, दृष्टिविहीनता जस्ता विषय |
| पिङ्क पिरियड (सन् १९०४–१९०६) | प्रेमिका फर्नान्डो ओलिभरसँगको सम्बन्धको प्रभाव; सुन्तला र गुलाफी रङको प्रयोग; सर्कसका नायक र हेपिएका मानिसको चित्रण |
| घनवाद (क्युबिज्म) | वस्तुलाई टुक्रा-टुक्रा पारी अमूर्त रूपमा पुनः संयोजन गर्ने शैली; विश्वकलाको आधुनिक युगको सुरुवात यसैबाट भएको मानिन्छ |
| युद्धविरोधी कला | 'गुएर्निका' (सन् १९३७) — नाजी हवाई हमलापछिको विनाशको जीवन्त चित्रण, महान् युद्धविरोधी चित्र |
योगदान
- लगभग १३,५०० चित्र, १,२२८ मूर्तिकला, २,८८० सेरामिक कला र करिब १२,००० रेखाचित्र सिर्जना गरे।
- 'ब्लु पिरियड', 'पिङ्क पिरियड' र 'घनवाद (क्युबिज्म)' जस्ता कलाशैलीको विकास र प्रवर्धन गरे।
- 'गुएर्निका' चित्रमार्फत युद्धको क्रूरता विरुद्ध विश्वव्यापी चेतना जगाए।
- सन् १९५५ मा बनाएको 'वुमन अफ अल्जियर्स' चित्र करिब १५० मिलियन डलरमा लिलाम बिक्री भई विश्वकै सबैभन्दा महँगो चित्रको कीर्तिमान राख्यो।
- सन् १९५० र १९६१ मा दुई पटक अन्तर्राष्ट्रिय लेनिन पुरस्कारबाट सम्मानित भए।
व्यक्तित्वका विशेषता
- जन्मजात कलात्मक प्रतिभा भएका, तर निरन्तर परिश्रम र अभ्यासबाट आफ्नो सिपलाई परिष्कृत गर्ने स्वभाव।
- हास्यव्यङ्ग्यसमेत कलात्मक ढङ्गले प्रस्तुत गर्ने बुद्धिमत्ता (जस्तै आफ्नै घरमा आफ्ना चित्र नराखेको प्रसङ्ग)।
- मानवीय संवेदना, गरिबी, युद्ध, र सामाजिक विसङ्गतिप्रति गहिरो संवेदनशीलता।
- आर्थिक सफलता पाए पनि सादा जीवन रुचाउने विनम्र स्वभाव — 'म धेरै पैसा कमाएर गरिबको रूपमा बाँच्न चाहन्छु' भन्ने भनाइ यसको प्रमाण हो।
प्रेरणा
पिकासोले सानै उमेरमा आफ्ना बुबाले सिर्जना गरेका सुन्दर कलाकृति देखेर प्रेरणा पाएका थिए। उनकी आमाले भनेकी थिइन् — 'यदि तिमी सिपाही बन्यौ भने जनरल हुने छौ, धर्मगुरु बन्यौ भने पोप हुने छौ' — तर पिकासो आमाले भनेभन्दा फरक क्षेत्रमा गए र त्यसैमा अत्यन्त लगनशील भई विश्वप्रसिद्ध कलाकार बने। यसबाट उचित अवसर र लगनशीलताले जुनसुकै क्षेत्रमा पनि उत्कृष्टता हासिल गर्न सकिन्छ भन्ने प्रेरणा पाइन्छ।
सन्देश
पिकासोको जीवनीले सिकाउँछ — हरेक बालबालिकामा विशिष्ट सिर्जनाशक्ति र प्रतिभा हुन्छ; उचित अवसर, निरन्तर मिहिनेत र लगनशीलताले जीवनका कठिनाइ पार गरी महान् उपलब्धि हासिल गर्न सकिन्छ, र त्यसले संसारलाई पनि उज्यालो बनाउन सक्छ। साथै, हिंसाभन्दा कला र सिर्जनाले समाजमा बढी दिगो र सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ भन्ने सन्देश पनि यसबाट पाइन्छ।
महत्वपूर्ण शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| संवेदना | मानिसका मनमा हुने मार्मिक अनुभूति |
| झङ्कार | वीणा, गितार आदि तारका बाजा बजाउँदा सुनिने सुमधुर ध्वनि, भनभनाहट |
| विलक्षण | अनौठो, असाधारण |
| क्यानभास | चित्रपट, चित्र बनाइने कपडा, भित्तो वा ठाउँ |
| कम्युनियन | पिकासोले बनाएको एक चित्रको नाम |
| प्रोटेट | मुहार चित्र |
| ब्लु पिरियड | पिकासोको चित्र निर्माणको एक कालखण्ड (सन् १९०१-१९०४) |
| पिङ्क पिरियड | पिकासोको चित्र निर्माणको एक कालखण्ड (सन् १९०४-१९०६) |
| मोनोक्रोमेटिक | धेरै रङ नमिसाई बनाइएको एउटै रङयुक्त, एकरङी |
| व्यग्र | व्याकुल, विह्वल |
| आक्रान्त | हमला गरिएको, घेराउमा परेको, पराजित |
| अवसाद | मनमा पर्ने पछुताउ, उत्साह-आशा आदिको अभाव |
| घनवाद | चित्रकला एवम् मूर्तिकलाका क्षेत्रमा खास गरी हरेक चिजलाई गोलाकार वस्तुका रूपमा हेर्ने एक शैली (क्युबिज्म) |
| सेरामिक | माटाबाट बनाइएका शिल्पयुक्त भाँडा |
| साक्ष्य | सबुद, प्रमाण |
| तैल चित्र | तेलरङबाट चित्र बनाउने कला |
| लिलाम बिक्री | सबैभन्दा बढी मोल दिनेलाई माल बिक्री गर्ने काम |
| नाजी | जर्मनीको एक प्रसिद्ध राजनीतिक दल |
| पोप | इसाई धर्मका प्रधान गुरु |
| दीर्घ | लामो |
भाषा तथा साहित्यिक पक्ष
- जीवनी विधा भएकाले तथ्यपरक, कालक्रमबद्ध र वर्णनात्मक शैली अपनाइएको छ।
- मिति, संख्या (चित्र-मूर्तिकलाको सङ्ख्या, पुरस्कार वर्ष) जस्ता तथ्यपरक विवरणको प्रयोग।
- प्रेरणादायी र प्रत्यक्ष उद्धरण (पिकासोका आफ्नै भनाइ) को प्रयोगले जीवन्तता थपिएको छ।
- पाठमा प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष कथन तथा 'ज्ञ' र 'ग्य' सम्बन्धी भाषिक अभ्यास पनि समावेश छ।
महत्वपूर्ण बुँदा
- पिकासोको जन्म सन् १८८१ अक्टोबर २५ मा स्पेनको मलागामा भएको थियो।
- उनको बुबा जोसो रुइज एक कला शिक्षक थिए, जसबाट पिकासोले प्रारम्भिक तालिम पाए।
- पिकासोको कलाकारितामा 'ब्लु पिरियड', 'पिङ्क पिरियड' र 'घनवाद' गरी विभिन्न कालखण्ड देखिन्छन्।
- 'गुएर्निका' चित्र युद्धविरोधी चेतनाको प्रतीक हो।
- 'वुमन अफ अल्जियर्स' चित्र करिब १५० मिलियन डलरमा बिक्री भई विश्व कीर्तिमान राख्यो।
- उनी सन् १९५० र १९६१ मा दुई पटक अन्तर्राष्ट्रिय लेनिन पुरस्कारबाट सम्मानित भए।
- उनको भौतिक शरीरको अवसान ८ अप्रिल १९७३ मा भयो, तर उनी आफ्ना कलाकृतिमार्फत अजर-अमर बनेका छन्।
SEE परीक्षा केन्द्रित पुनरावृत्ति
| शीर्षक | मुख्य कुरा |
|---|---|
| व्यक्तित्व | पाब्लो पिकासो — स्पेनिस चित्रकार, मूर्तिकार |
| रचनाको प्रकार | जीवनी |
| जन्म-मृत्यु | २५ अक्टोबर १८८१ – ८ अप्रिल १९७३ |
| जन्मस्थान | मलागा, स्पेन |
| प्रमुख कालखण्ड | ब्लु पिरियड, पिङ्क पिरियड, घनवाद (क्युबिज्म) |
| प्रमुख कृति | गुएर्निका, वुमन अफ अल्जियर्स, पिकाडोर, कम्युनियन |
| सम्मान | अन्तर्राष्ट्रिय लेनिन पुरस्कार (सन् १९५० र १९६१) |
| सन्देश | उचित अवसर र लगनशीलताले जन्मजात प्रतिभालाई महान् उपलब्धिमा बदल्न सकिन्छ |
| महत्वपूर्ण शब्द | संवेदना, विलक्षण, मोनोक्रोमेटिक, घनवाद, आक्रान्त, अवसाद |
| सम्भावित प्रश्नका क्षेत्र | घटनाक्रम/मिति, व्याख्या, सारांश, सन्देश, शब्दार्थ, भाषिक संरचना (प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष कथन, ज्ञ-ग्य) |