सामाजिकीकरण

यस अध्यायमा मानिस कसरी एक जैविक प्राणीबाट सामाजिक प्राणीमा रूपान्तरण हुन्छ भन्ने प्रक्रिया अर्थात् सामाजिकीकरणको बारेमा चर्चा गरिएको छ। यसमा सामाजिकीकरणको अर्थ, यसका तत्वहरू, यसको महत्त्व र यसका माध्यम वा निकायहरू (घरपरिवार, विद्यालय, दौंतरी समूह आदि) बारे विस्तृत जानकारी समेटिएको छ। SEE परीक्षाका लागि यो अध्याय महत्त्वपूर्ण छ किनभने यसबाट परिभाषा लेख्ने, महत्त्व र कारण-प्रभाव खुलाउने खालका प्रश्नहरू सोधिने गरिन्छन्।

मानिस समाजमा जन्मन्छ र हुर्कन्छ। ऊ जन्मदेखि जीवनको अन्तिम घडीसम्म समाजका विविध पक्षसँग परिचित हुँदै नियम, संस्कार, मूल्य मान्यता र चालचलनको परिपालना तथा अवलम्बन गर्दछ। यस क्रममा ऊ व्यवहार सिक्छ, सिप आर्जन गर्छ, आफ्नो जिम्मेवारी बहन गर्छ र समाजको असल नागरिक तथा सदस्यका रूपमा स्थापित हुन्छ। समाजका हरेक सदस्यले समाजका मूल्य मान्यता ग्रहण गर्ने, मेलमिलाप, सहकार्य र सहयोगको आदान प्रदान गर्ने तथा आपसी सम्मानका व्यवहार सिक्ने एवं अभ्यास गर्ने प्रक्रियालाई सामाजिकीकरण भनिन्छ।

एक जैविक प्राणीलाई सामाजिक व्यक्तिका रूपमा रूपान्तरण गर्नका लागि अवलम्बन गरिने सम्पूर्ण प्रक्रिया नै सामाजिकीकरण हो। समाजले स्वीकार गरेका मूल्य मान्यता, सिद्धान्त, आदर्श र व्यवहार ग्रहण गर्दै समाजमा अन्तरघुलन हुनु पनि सामाजिकीकरण नै हो। यो समाजमा विद्यमान संस्कृति र यसका विभिन्न पक्षहरू (सामाजिक मूल्य मान्यता, चालचलन, नीति नियम आदि) बुझ्ने, बुझाउने तथा सिक्ने–सिकाउने प्रक्रिया हो।

सामाजिकीकरणका मुख्य तत्वहरू निम्नानुसार छन्।

प्रेम र स्नेहले एक अर्काबिचमा आत्मीयता अभिवृद्धि गर्छ। आत्मीयता सद्भाव र सहकार्यको आधार हो। यसले मानिसप्रति विश्वास र अपनत्व प्रदान गर्छ, जुन सामाजिकीकरणका लागि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

आपसी सहयोग र सहकार्यले मानिसलाई नजिक ल्याउँछ। सेवा, निस्वार्थपना र मेलमिलाप जस्ता सामाजिक गुण विकास गर्ने भएकाले सहयोगलाई सामाजिकीकरणको एक महत्त्वपूर्ण तत्वका रूपमा लिन सकिन्छ।

अन्तरक्रियाले अरूका विचार र भावना बुझ्ने, अनुभव आदानप्रदान गर्ने र विचारको सम्मान गर्ने वातावरण सिर्जना गर्छ, जसले सामाजिकीकरणमा योगदान पुऱ्याउँछ।

सम्मान भनेको अरूको आस्था, विचार र कार्यप्रति गरिने इज्जत हो। सकारात्मक सोच, विचार र कर्मको सम्मानले कामको निरन्तरतामा अभिवृद्धि गर्छ। अरूको सम्मान गर्नु आत्मअनुशासन पनि हो।

भाषा विचारको आदानप्रदान गर्ने सशक्त माध्यम हो। यसले एकआपसमा घुलमिल हुन, विचार र भावना बुझ्न तथा आफ्ना अनुभव र सोचाइ आदानप्रदान गर्न मदत गर्छ र सामाजिकीकरणलाई मजबुत बनाउँछ।

सामाजिकीकरणले व्यक्तिको व्यक्तित्व विकास गर्न सहयोग गर्छ। समाजका क्रियाकलापमा सहभागी भई सकारात्मक सोच र चिन्तनको व्यवहार सिकाउँछ। यसबाट व्यक्तिले सामाजिक सिपको विकास गर्दै जीवनयापनका लागि आवश्यक व्यावहारिक ज्ञान प्राप्त गर्दछ। सामाजिकीकरणले हरेक व्यक्तिलाई अनुशासित, असल र गुणी हुन आधार प्रदान गर्छ। यसले सहयोग, सहकार्य, सहानुभूति, समानुभूति जस्ता मानवीय व्यवहार अवलम्बन गरी मानव मूल्यको अभ्यास गर्न प्रेरित गर्छ। साथै समाजमा प्रचलित मूल्य मान्यता, रीतिरिवाज र परम्पराको संवर्धन गर्दै भावी पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न पनि जिम्मेवार बनाउँछ।

घर परिवार व्यक्तिको पहिलो पाठशाला हो। व्यक्तिले परिवारबाट भाषा, मूल्य, संस्कार, सम्मान र नाता सम्बन्धलगायतका सामाजिक गुण सिक्छ र अभ्यास गर्दछ। परिणामतः समाजमा ऊ सजिलै घुलमिल भई एक सदस्यका रूपमा आफूलाई स्थापित गर्दछ।

विद्यालय समुदायका बालबालिका अध्ययन गर्ने र घुलमिल हुने महत्त्वपूर्ण स्थल हो। विविध भाषा, संस्कृति, जातजाति र धर्म मान्ने विद्यार्थीबिचमा छलफल, सहकार्य र सम्मानको वातावरण तयार हुन्छ। विद्यालयमा विद्यार्थीबिच एकआपसमा परिचित हुने, राम्रो बानीको निर्माण गर्ने अवसर पनि प्राप्त हुन्छ। शिक्षकबाट प्राप्त ज्ञान, सिप र असल मूल्य मान्यताको अभ्यास गर्दै विद्यालयले विद्यार्थीको सामाजिकीकरणमा मदत गरेको हुन्छ।

समान उमेर र तहका साथीहरू दौंतरी हुन्। विद्यालय आवतजावत, खेलकुद र मनोरञ्जनका कार्य गर्दा उनीहरूबिच सहजै अन्तरघुलन हुनुका साथै सामाजिक व्यवहारको आदानप्रदान हुन्छ। सहयोग, सहकार्य र मेलमिलापको अभ्यास हुने भएकाले दौंतरी समूह सामाजिकीकरणको एक महत्त्वपूर्ण माध्यम हो।

समुदायमा हुने विभिन्न जात्रा, मेला, पर्व जस्ता सांस्कृतिक गतिविधिले पनि सामाजिकीकरणमा मदत पुऱ्याउँछन्।

यीबाहेक छिमेकी, स्थानीय सङ्घसंस्था, सहकारी, सञ्चारका साधन र हाटबजार आदि पनि व्यक्तिलाई सामाजिकीकरण गर्न मदत पुऱ्याउने माध्यम र निकाय हुन्। यी माध्यम र निकायबाट सामाजिक परम्परा, रीतिरिवाज, मूल्यमान्यता, सहयोग र सम्मानलगायतका व्यवहार सिक्दै समाजमा घुलमिल हुन सकिन्छ।

स्थायी बसोबास, लेखपढ र खेती कार्यमा अनिच्छा देखाउँदै आएका राउटे समुदाय हाल स्थानीय अन्य समुदायसँग घुलमिल हुन थालेका छन्। कर्णाली प्रदेश सामाजिक विकास मन्त्रालयअन्तर्गतको सामाजिकीकरण अभियानले सुर्खेतको लेकबेसी नगरपालिका र दैलेखको गुराँस गाउँपालिकामा राउटे समुदायलाई अन्य समुदायसँग सहकार्य, समन्वय र सहयोगको आदानप्रदान गर्न सघाएको छ। यो उदाहरणले सामाजिकीकरणका तत्व (सहयोग, अन्तरक्रिया, भाषा, सम्मान) कसरी एउटा समुदायलाई समाजमा घुलमिल गराउन काम गर्छन् भन्ने देखाउँछ।