सामाजिकीकरण

व्यक्तिले जन्मदेखि जीवनको अन्त्यसम्म समाजका मूल्य मान्यता, रीतिरिवाज, व्यवहार, सिप र नियमहरू सिक्दै तथा अभ्यास गर्दै समाजको एक योग्य सदस्यका रूपमा स्थापित हुने प्रक्रियालाई सामाजिकीकरण भनिन्छ। यो एक जैविक प्राणीलाई सामाजिक व्यक्तिका रूपमा रूपान्तरण गर्ने सम्पूर्ण प्रक्रिया हो।

सामाजिकीकरणको महत्त्व निम्नानुसार छ: १. व्यक्तित्व विकास: यसले व्यक्तिको व्यक्तित्व विकास गर्न सहयोग गर्छ। २. सामाजिक सिपको विकास: व्यक्तिले समाजमा बाँच्न आवश्यक व्यावहारिक ज्ञान र सिप प्राप्त गर्दछ। ३. असल नागरिकको निर्माण: यसले व्यक्तिलाई अनुशासित, असल र गुणी नागरिक बन्न आधार प्रदान गर्छ। ४. मानवीय गुणको विकास: सहयोग, सहकार्य, सहानुभूति जस्ता मानवीय व्यवहार सिकाउँछ। ५. मूल्य मान्यताको हस्तान्तरण: समाजका रीतिरिवाज र परम्परालाई भावी पुस्तासम्म पुऱ्याउन मदत गर्छ।

प्रेम र स्नेहले एक अर्काबिचमा आत्मीयता बढाउँछ। यो आत्मीयताले मानिसहरूबिच सद्भाव र विश्वास सिर्जना गर्छ, जसले सहकार्य र अपनत्वको भावना विकास गराउँछ। जब व्यक्तिले अरूबाट प्रेम र स्नेह पाउँछ, ऊ समाजप्रति सजिलै घुलमिल हुन्छ र समाजका मूल्य मान्यता सहजै ग्रहण गर्दछ। यसैले प्रेम र स्नेहलाई सामाजिकीकरणको एउटा महत्त्वपूर्ण तत्व मानिन्छ।

सामाजिकीकरणका मुख्य माध्यम वा निकायहरू घर परिवार, विद्यालय, दौंतरी समूह, सांस्कृतिक गतिविधि, छिमेकी, स्थानीय सङ्घसंस्था, सहकारी, सञ्चारका साधन र हाटबजार हुन्। यीमध्ये घर परिवार सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण माध्यम हो, किनभने यो व्यक्तिको पहिलो पाठशाला हो। व्यक्तिले सबैभन्दा पहिले परिवारबाटै भाषा, मूल्य मान्यता, संस्कार, सम्मान र नाता सम्बन्ध जस्ता आधारभूत सामाजिक गुणहरू सिक्दछ, जसको जगमा नै पछि विद्यालय, दौंतरी समूह लगायतका अन्य निकायबाट थप सामाजिकीकरण हुन्छ।

मानिस जन्मँदा एक जैविक प्राणी मात्र हुन्छ, तर परिवार, विद्यालय, दौंतरी समूह र समाजका अन्य निकायसँगको निरन्तर अन्तरक्रियाबाट ऊ बिस्तारै भाषा, मूल्य मान्यता, चालचलन र सामाजिक नियमहरू सिक्दै जान्छ। उदाहरणका लागि, नवजात शिशुले सुरुमा केवल रुने र दूध खाने जस्ता जैविक क्रियाकलाप मात्र गर्छ, तर परिवारबाट बोल्न, अरूलाई सम्मान गर्न र चीजबीज बाँड्न सिक्दै जाँदा ऊ विस्तारै एक सामाजिक प्राणीमा रूपान्तरण हुन्छ। यसरी समाजका मूल्य मान्यता र व्यवहार ग्रहण गर्दै जाने प्रक्रियाबाटै मानिस जैविक प्राणीबाट सामाजिक प्राणीमा रूपान्तरण हुन्छ।

नमूना उत्तर (विद्यार्थीले आफ्नो वास्तविक अनुभवअनुसार लेख्नुपर्छ): मैले आफ्नो घर छिमेकमा चाडपर्वमा छिमेकीलाई निम्तो गर्ने, दुःखसुखमा सघाउने र खेलकुदमा साथीहरूसँग मेलमिलाप गरी खेल्ने जस्ता सामाजिकीकरणका अभ्यास गरेको छु। यी अभ्यासले मलाई अरूसँग सहकार्य गर्न, सम्मान गर्न र आफ्ना भावना व्यक्त गर्न सिकाएको छ, जसले गर्दा मेरो सामाजिकपनको विकास हुन र समाजका सदस्यसँग सहज रूपमा घुलमिल हुन मदत पुगेको छ।

सामाजिकीकरणका तत्वहरू प्रेम र स्नेह, सहयोग, अन्तरक्रिया, सम्मान र भाषा हुन्। यीमध्ये प्रेम र स्नेहले मानिसबिच आत्मीयता र विश्वास बढाउँछ भने भाषाले विचार र भावना आदानप्रदान गर्न सहज बनाई मानिसहरूलाई एकआपसमा घुलमिल हुन मदत गर्छ।

समान उमेर र तहका साथीहरूको समूहलाई दौंतरी समूह भनिन्छ। विद्यालय आवतजावत, खेलकुद र मनोरञ्जनका क्रियाकलाप गर्दा दौंतरीहरूबिच सहयोग, सहकार्य र मेलमिलापको अभ्यास हुन्छ। उदाहरणका लागि, समूहमा खेल खेल्दा नियम पालना गर्न, हार-जित स्वीकार्न र साथीसँग समन्वय गर्न सिकिन्छ, जसले सामाजिकीकरणमा योगदान पुऱ्याउँछ।

राउटे समुदायको सामाजिकीकरण अभियानबाट के देखिन्छ भने सहयोग, अन्तरक्रिया, भाषा र सम्मान जस्ता तत्वहरूको प्रयोगबाट कुनै पनि समुदायलाई मूलधार समाजसँग घुलमिल गराउन सकिन्छ। यसले सामाजिकीकरण एउटा निरन्तर र सचेत प्रयासद्वारा सम्भव हुने प्रक्रिया हो भन्ने सिकाउँछ।

• सामाजिकीकरणको अर्थ र परिभाषा • सामाजिकीकरणका तत्वहरू (प्रेम र स्नेह, सहयोग, अन्तरक्रिया, सम्मान, भाषा) • सामाजिकीकरणको महत्त्व • सामाजिकीकरणका माध्यम वा निकायहरू (घर परिवार, विद्यालय, दौंतरी समूह) • मानिस जैविक प्राणीबाट सामाजिक प्राणीमा रूपान्तरण हुने प्रक्रिया