नेपालमा सङ्घीयता

यस अध्यायमा नेपालमा सङ्घीयताको स्थापना, यसको संरचना, विशेषता, विभिन्न तहको कार्यक्षेत्र र सफल कार्यान्वयनका लागि आवश्यक पक्षहरू बारे चर्चा गरिएको छ। सङ्घीयता नेपालको वर्तमान राज्य प्रणालीको आधार भएकाले SEE परीक्षाका लागि यो अध्याय महत्त्वपूर्ण छ। यसबाट सङ्घीयताको अर्थ, संरचना, फाइदा र कार्यक्षेत्रसम्बन्धी प्रश्नहरू सोधिने गरिन्छन्।

राज्य सत्ता र सार्वभौमसत्ताको अधिकार सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी विभिन्न तहमा विभाजन गरी शासकीय क्रियाकलापमा बढीभन्दा बढी जनतालाई संलग्न गराउने शासन प्रणालीलाई सङ्घीयता भनिन्छ। यसले स्रोतको उचित बाँडफाँड र परिचालन तथा आर्थिक, सामाजिक र क्षेत्रीय विभेद कम गरी सबै क्षेत्रको समानुपातिक विकासका लागि देशलाई सङ्घीय संरचनामा रूपान्तरण गर्दछ।

वि.सं. २०६५ जेष्ठ १५ गतेदेखि नेपाल सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक राज्य बनेको हो। १० वर्षे सशस्त्र विद्रोह, १९ दिने जनआन्दोलन र मधेस आन्दोलनलगायत विभिन्न आन्दोलनको पृष्ठभूमिमा नेपालमा सङ्घीय राज्य प्रणालीको स्थापना भएको हो। यो रूपान्तरणले सङ्घीयता र प्रादेशिक विकासको अवधारणालाई आत्मसात् गरेको छ।

हाल नेपालमा ७ ओटा प्रदेश र ७५३ स्थानीय तह रहेका छन्। नेपालको सन्दर्भमा भन्ने हो भने सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी तीन तहको राज्य प्रणालीसहितको सङ्घीय शासन प्रणाली कायम गरिएको छ।

केन्द्रीय सरकारले सीमा, सुरक्षा, राष्ट्रिय अर्थनीति, परराष्ट्र नीति तथा कूटनीतिक पक्षको व्यवस्थापन गर्दछ।

प्रादेशिक तथा स्थानीय सरकारले स्वास्थ्य, शिक्षा, खानेपानी, विद्युत्, सञ्चारलगायतका विकासका पूर्वाधार निर्माण गरी जनअपेक्षालाई सम्बोधन गर्ने प्रयास गर्दछ।