अध्याय परिचय
यस अध्यायमा विश्वबन्धुत्व र मानवता भनेको के हो, विश्वग्रामको अवधारणा, विश्वबन्धुत्व कायम गर्न गर्नुपर्ने कुराहरू र वर्तमान विश्वमा यसको महत्त्वबारे चर्चा गरिएको छ। SEE परीक्षाका लागि यो अध्याय महत्त्वपूर्ण छ किनभने यसबाट विश्वबन्धुत्व, विश्वग्राम र मानवताका अवधारणा तथा तिनको महत्त्वसम्बन्धी प्रश्नहरू सोधिने गरिन्छन्।
मानवता भनेको के हो ?
यो संसारमा बस्ने मानिस भूगोल, प्रजाति, पेसा, धर्म, संस्कृति र परम्पराका आधारमा फरक फरक भए पनि मानवीयता र मानवीय व्यवहारमा सबै एक हुन्छन्। संसारका सबै मानव जाति आफन्त हुन् भन्ने भावना नै मानवता हो। जातीय, भाषिक, धार्मिक, क्षेत्रीय सबै विभेदको अन्त्य गरी सम्मान, जिम्मेवारी बोध, सहिष्णुता र इमानदारिताजस्ता मानवीय मूल्यको पालना गर्नु नै मानवीय व्यवहार हो।
विश्वबन्धुत्व भनेको के हो ?
विश्वबन्धुत्व भनेको विश्वभर बसेका मानिसलाई आफ्नै परिवारको सदस्य जस्तै ठानेर सुखदुःखमा साथ दिने भावना हो। यो सहयोग र सहकार्यको संस्कार हो। एकले अर्कोलाई आफन्त ठानेर मानवताको व्यवहार गर्नुपर्छ भन्ने अवधारणा नै विश्वबन्धुत्व हो। विश्वबन्धुत्वको भावनाले समाजमा एकत्वको भावना, सबैले समान रूपमा शान्ति र सहअस्तित्वका साथ आफ्नो जीवन बाँच्न पाउने मानवीय हकको सुनिश्चित गर्दछ। युद्ध र हिंसाबाटमुक्त विश्व समाज स्थापना गर्नु यसको मूल अभिप्राय हो।
विश्वबन्धुत्व कायम गर्न गर्नुपर्ने कुराहरू
- सङ्कीर्णतालाई त्यागेर विश्वबन्धुत्व कायम गर्नुपर्छ
- विश्वभर बसेका मानिसलाई आफ्नै परिवारको सदस्य जस्तै ठानेर सुखदुःखमा साथ दिनुपर्छ
- अरूसँग नाता लगाएर सम्बोधन गर्ने र सोही अनुरूपको व्यवहार गर्नुपर्छ
- सबैलाई आफ्नो परिवारको सदस्य सरह मान्ने व्यवहार गर्नुपर्छ
- सबैलाई सहानुभूति र सहयोगको भावना प्रकट गर्नुपर्छ
- अरूको अस्तित्वलाई स्वीकार गर्नुपर्छ
- सम्मान, जिम्मेवारी बोध, सहिष्णुता र इमानदारिता जस्ता मानवीय मूल्यको पालना गर्नुपर्छ
विश्वग्राम भनेको के हो ?
अहिलेको सूचना प्रविधिको युगमा संसार एउटा सानो गाउँ जस्तो भएको छ। कुनै ठाउँमा घटेको घटना तत्कालै विश्वको अर्को ठाउँमा जानकारी भइहाल्छ। यसले गर्दा संसारका मानिस एउटै घरपरिवारका सदस्यका रूपमा रूपान्तरित भएका छन्। भूगोल अलग र दुरी टाढा भए तापनि मानवीय व्यवहार, सद्भाव, सहकार्य र सहयोगका कारण विश्व सीमाविहीन समाजमा बदलिएको छ। यसैलाई विश्वग्राम भनिन्छ।
विश्वग्रामले मानव जीवनमा पारेको प्रभाव
- विश्वका मानिसबिच सूचना र जानकारीको तत्काल आदानप्रदान सम्भव भएको छ
- फरक फरक देशका मानिसबिच परस्पर सहयोग, सद्भाव र सहकार्यको संस्कृति विकास भएको छ
- अपरिचित, पराइ र विदेशीसँगको सम्बन्ध, सहयोग, सद्भाव अनि सहकार्यको संस्कृति बढ्न थालेको छ
- मानवीय सम्बन्ध, सहयोग र मेलमिलापको आवश्यकताको बोध भएको छ
- भूगोलले टाढा भए पनि मानिस एउटै घरपरिवारका सदस्य जस्तै मिलेर काम गर्न सक्ने भएका छन्
वर्तमान विश्वमा विश्वबन्धुत्व र मानवताको महत्त्व
- 1समाजमा एकत्वको भावना विकास गर्दछ
- 2सबैले समान रूपमा शान्ति र सहअस्तित्वका साथ जीवन बाँच्न पाउने मानवीय हक सुनिश्चित गर्दछ
- 3युद्ध र हिंसाबाटमुक्त विश्व समाज स्थापना गर्न मदत गर्दछ
- 4जातीय, भाषिक, धार्मिक, क्षेत्रीय सबै विभेदको अन्त्य गर्दछ
- 5विदेशी भूमिमा रहँदा पनि मानवीय सहयोग र सद्भावका कारण एक्लोपन महसुस नहुने वातावरण बनाउँछ
- 6विश्वलाई विश्वग्रामका रूपमा एकआपसमा जोडिएको सुरक्षित र सहयोगी ठाउँ बनाउन सघाउँछ
बसुधैव कुटुम्बकम्
"बसुधैव कुटुम्बकम्" एउटा प्रसिद्ध सूक्ति हो, जसको अर्थ "सम्पूर्ण पृथ्वी नै एक परिवार हो" भन्ने हुन्छ। यो सूक्तिले संसारभरका मानिसलाई जात, धर्म, भाषा र भूगोलको सीमाभन्दा माथि उठी एउटै परिवारका सदस्यका रूपमा हेर्नुपर्छ भन्ने भाव बोकेको छ। यो अवधारणा विश्वबन्धुत्वको भावनासँग मिल्दोजुल्दो छ र यसले विश्वका सबै मानिसबिच सद्भाव, सहयोग र सहअस्तित्व कायम राख्नुपर्ने सन्देश दिन्छ।
महत्वपूर्ण शब्द तथा अर्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| विश्वबन्धुत्व | विश्वभर बसेका सबै मानिसलाई आफ्नै परिवारको सदस्य जस्तै ठानी सुखदुःखमा साथ दिने भावना |
| विश्वग्राम | सूचना प्रविधिको विकासका कारण संसार एउटा सानो गाउँ जस्तो बनेको अवस्था |
| बसुधैव कुटुम्बकम् | सम्पूर्ण पृथ्वी नै एक परिवार हो भन्ने अर्थ बोकेको सूक्ति |
छिटो पुनरावृत्ति
- विश्वबन्धुत्व: संसारका सबैलाई आफन्त ठानी सहयोग र सद्भावका साथ व्यवहार गर्ने भावना
- विश्वग्राम: सूचना प्रविधिका कारण संसार सानो गाउँ जस्तो बनेको अवस्था
- विश्वबन्धुत्वका मूल्य: सम्मान, जिम्मेवारी बोध, सहिष्णुता, इमानदारिता
- महत्त्व: शान्ति, सहअस्तित्व, विभेदको अन्त्य, युद्धमुक्त विश्व समाज
- बसुधैव कुटुम्बकम्: सम्पूर्ण पृथ्वी नै एक परिवार हो भन्ने सूक्ति
परीक्षा अघि सम्झनुपर्ने कुरा
- विश्वबन्धुत्व र विश्वग्रामको भिन्नता छुट्याएर बुझ्ने — एउटा भावना हो, अर्को अवस्था/परिघटना हो
- "कायम गर्न के गर्नुपर्छ" भन्ने प्रश्नमा व्यावहारिक कदमहरू (सम्मान, सहयोग, आफन्त ठान्ने व्यवहार) उल्लेख गर्ने
- "महत्त्व" सोधिएमा शान्ति, सद्भाव र विभेद अन्त्यका पक्षमा जोड दिने