हाम्रो सामाजिक दायित्व

जेष्ठ नागरिक समाज, संस्कृति, मूल्य मान्यता र परम्पराका स्रोत हुन् उनीहरू हामीलाई असल बाटो देखाउने पथप्रदर्शक हुन् उनीहरूले आफ्नो जीवनको महत्त्वपूर्ण समय परिवार, समाज र राष्ट्रका लागि समर्पण गरेका हुन्छन् उनीहरूसँग ज्ञान, सिप र अनुभवको भण्डार रहेको हुन्छ, जुन समाज र राष्ट्रको हितमा उपयोग गर्न सकिन्छ

यो भनाइ सत्य हो, किनभने जेष्ठ नागरिकले नै हाम्रा कला, संस्कृति र मूल्य मान्यतालाई पुस्तान्तरण गराउने काम गर्छन्। उनीहरूले आफ्नो जीवनभर आर्जन गरेको ज्ञान, सिप र अनुभवबाट समाजलाई सही मार्ग देखाउँछन्, जसले उनीहरूलाई पथप्रदर्शकको भूमिकामा राख्छ। साथै उनीहरूले आफ्नो जीवनको महत्त्वपूर्ण समय परिवार, समाज र राष्ट्रका लागि समर्पण गरेका हुन्छन्, जसका कारण समाजमा प्रचलित परम्परा र मूल्य मान्यताको जीवित स्रोत उनीहरू नै हुन्। यसैले जेष्ठ नागरिकलाई हाम्रा पथप्रदर्शक, संस्कृति, मूल्यमान्यता र परम्पराका स्रोत भनिएको हो।

असहाय र अपाङ्गता भएका व्यक्तिको सुविधा र संरक्षणका लागि निम्न कानुनी व्यवस्थाहरू भएका छन्: १. नेपालको वर्तमान संविधानले असहाय र अपाङ्गको सहयोग र संरक्षणका लागि विशेष व्यवस्था गर्ने नीति अवलम्बन गरेको छ। २. संविधानको धारा ४३ मा असहाय र आफ्नो हेरचाह आफैं गर्न नसक्ने नागरिकलाई कानुनबमोजिम सामाजिक सुरक्षाको हक हुने उल्लेख छ। ३. राज्यले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई राज्यको मूल प्रवाहमा ल्याउन विशेष आरक्षणको व्यवस्था गरेको छ। ४. सरकारी सेवा, शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक क्षेत्र, सार्वजनिक क्षेत्रलगायत राज्यका हरेक निकायमा आरक्षणको व्यवस्था गरिएको छ। ५. सार्वजनिक स्थानमा अपाङ्गता मैत्री वातावरण तयार गरी विशेष संरक्षण गर्ने प्रयास गरिएको छ।

अपाङ्गता भएका व्यक्तिसँग पनि विविध प्रकारका ज्ञान, सिप, क्षमता र योग्यता रहेका हुन्छन्। उनीहरूको अनुभव, योग्यता र क्षमतालाई समाज र राष्ट्रको विकासमा उपयोगमा ल्याउन सकिन्छ। यदि उनीहरूलाई केवल दया मायाको पात्रका रूपमा मात्र हेरियो भने उनीहरू परनिर्भर बन्न पुग्छन् र उनीहरूको वास्तविक क्षमताको उपयोग हुन सक्दैन। तर उनीहरूलाई उपयुक्त अवसर प्रदान गरियो भने उनीहरू आत्मनिर्भर बन्न सक्छन्, समाज र राष्ट्रको विकासमा योगदान दिन सक्छन् र अन्य नागरिकसरह सम्मानपूर्वक जीवन बिताउन सक्छन्। त्यसैले अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई दया मायाभन्दा अवसर प्रदान गर्नु बढी उपयुक्त हुन्छ।

जेष्ठ नागरिकलाई उचित स्याहार र हेरचाह गर्नुपर्छ, उनीहरूको ज्ञान, सिप र अनुभवलाई समेट्दै पारिवारिक योजना निर्माण गर्नुपर्छ, रुचिअनुसारका काम र भ्रमणको प्रबन्ध मिलाउनुपर्छ र उचित सम्मान र सहयोग गर्नुपर्छ। राज्यले प्रदान गरेका सेवा सुविधाले मात्र यो दायित्व पूरा हुँदैन, हामी सबै आआफ्नो स्थानबाट पनि जिम्मेवार हुनुपर्छ।

नेपालको संविधानको धारा ४३ मा असहाय र आफ्नो हेरचाह आफैं गर्न नसक्ने नागरिकलाई कानुनबमोजिम सामाजिक सुरक्षाको हक हुने कुरा उल्लेख गरिएको छ।

राज्यले जेष्ठ नागरिकलाई मासिक रूपमा सामाजिक सुरक्षा भत्ता उपलब्ध गराउँदै आएको छ। साथै उनीहरूको सहज जीवनयापनका लागि सार्वजनिक सवारी साधन, स्वास्थ्य सेवालगायतका सेवा, सुविधा र छुटको समेत प्रबन्ध गरेको छ।

• जेष्ठ नागरिकको महत्त्व • जेष्ठ नागरिकसम्बन्धी संवैधानिक तथा कानुनी व्यवस्था • असहाय र अपाङ्गता भएका व्यक्तिसम्बन्धी कानुनी व्यवस्था (धारा ४३, आरक्षण) • जेष्ठ नागरिक तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिप्रतिको दायित्व पूरा गर्ने उपाय