मानव बेचबिखन — एक गम्भीर सामाजिक समस्या

यस अध्यायमा मानव बेचबिखन भनेको के हो, नेपालमा यससम्बन्धी कानुनी व्यवस्था, यसको वर्तमान अवस्था, यसबाट पर्ने असर र यसबाट बच्ने उपायहरूबारे चर्चा गरिएको छ। मानव बेचबिखन नेपालको एउटा गम्भीर सामाजिक समस्या भएकाले SEE परीक्षाका लागि यो अध्याय महत्त्वपूर्ण छ। यसबाट परिभाषा, कानुनी व्यवस्था, असर र समाधानका उपायसम्बन्धी प्रश्नहरू सोधिने गरिन्छन्।

कुनै व्यक्तिलाई धोका, फकाइफुल्याइ, जबरजस्ती वा शक्तिको दुरुपयोग गरी वेश्यावृत्ति, श्रम शोषण, यौन शोषण वा अन्य शोषणपूर्ण उद्देश्यका लागि किनबेच वा ओसारपसार गर्ने कार्यलाई मानव बेचबिखन भनिन्छ। यसअन्तर्गत बालबालिका र मानिसलाई किन्ने, बेच्ने, वेश्यावृत्तिमा लगाउने, वैदेशिक रोजगारीको झुटो प्रलोभन देखाई विदेश लैजाने र त्यहाँ शोषण गर्नेजस्ता कार्यहरू पर्दछन्।

एउटा गाउँमा धनवीर नाम गरेको व्यक्तिले छिमेकी गाउँकी एक महिलालाई विदेश लगेर बेचेको आरोपमा प्रहरीले खोजी गर्दै थियो। धनवीर आफ्नै घरमा लुकेर बसेका थिए, तर स्थानीय वडाध्यक्ष, वडा सदस्य, शिक्षिका र छिमेकीहरूको सहयोगमा प्रहरीले उनलाई पक्राउ गऱ्यो। यसअघि पनि धनवीर मृगौला बेच्ने गिरोहमा संलग्न भएर जेल परेका थिए। यस घटनाले मानव बेचबिखनजस्तो अपराध नियन्त्रण गर्न स्थानीय सतर्कता, समुदायको सहभागिता र प्रहरी तथा सामाजिक संस्थाबिचको सहकार्य कति महत्त्वपूर्ण हुन्छ भन्ने देखाउँछ। समुदायले यस्तो अपराध विरुद्ध चेतना जगाउने अभियान चलाउनु र दोषीलाई उन्मुक्ति नदिनु आवश्यक रहेको यस घटनाले सिकाउँछ।

मानव बेचबिखन तथा ओसारपसारको प्रयोजन/कारण र यस विरुद्धको मुद्दाका पीडित/प्रभावितहरूको सङ्ख्या (आ.व. २०७५/७६) प्रदेशगत रूपमा नेपाल प्रहरी प्रधान कार्यालयको तथ्याङ्कअनुसार निम्नानुसार रहेको छ। यसमा वेश्यावृत्ति, श्रमशोषण, विदेश पठाउने, जबरजस्ती विवाह, अङ्ग भिक्ने, यौन शोषण, पी.आर. दिलाउने र बेचबिखनजस्ता प्रयोजन/कारणले पीडित हुनेको सङ्ख्या समावेश छ। यी तथ्याङ्कले श्रमशोषण र वेश्यावृत्ति सबैभन्दा धेरै पीडितको कारण रहेको र लुम्बिनी प्रदेशमा सबैभन्दा बढी घटना दर्ता भएको देखाउँछन्।

स्रोत: नेपाल प्रहरी प्रधान कार्यालय

मानव बेचबिखन विरुद्ध लड्न नेपाल सरकारले कानुन निर्माण (मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार नियन्त्रण ऐन, २०६४) गरी कडा सजायको व्यवस्था गरेको छ। प्रहरी प्रशासनले सामाजिक संस्था र स्थानीय समुदायसँग सहकार्य गरी पीडितको उद्धार तथा दोषीलाई पक्राउ गर्ने कार्य गर्दै आएको छ। गैरसरकारी संस्थाहरूले पीडितको उद्धार, पुनर्स्थापना र समाजमा पुनःएकीकरणमा सघाउने कार्य गर्दै आएका छन्। साथै विभिन्न सञ्चार माध्यम र सामुदायिक कार्यक्रमहरूमार्फत जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने कार्य पनि निरन्तर भइरहेको छ।