मानव बेचबिखन — एक गम्भीर सामाजिक समस्या

कुनै व्यक्तिलाई धोका, फकाइफुल्याइ, जबरजस्ती वा शक्तिको दुरुपयोग गरी वेश्यावृत्ति, श्रम शोषण, यौन शोषण वा अन्य शोषणपूर्ण उद्देश्यका लागि किनबेच वा ओसारपसार गर्ने कार्यलाई मानव बेचबिखन भनिन्छ। यसबाट बच्न निम्न कुरा गर्नुपर्दछ: १. वैदेशिक रोजगारीमा जाँदा आधिकारिक र कानुनी माध्यमबाटै जानुपर्छ। २. अत्यन्त आकर्षक जागिर वा पारिश्रमिकको प्रलोभनमा नपरी सत्यता जाँच्नुपर्छ। ३. अपरिचित व्यक्ति वा एजेन्टको प्रस्तावमा तुरुन्तै विश्वास नगर्नुपर्छ। ४. शङ्कास्पद गतिविधि देखेमा स्थानीय प्रहरी वा सामाजिक संस्थालाई तुरुन्त जानकारी दिनुपर्छ। ५. मानव बेचबिखन विरुद्धका सचेतना कार्यक्रममा सक्रिय सहभागी हुनुपर्छ।

नेपालमा मानव बेचबिखन विरुद्धका प्रयासबाट निम्न उपलब्धि हासिल भएका छन्: १. मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन, २०६४ जस्तो कडा कानुन निर्माण गरी दोषीलाई कडा सजायको व्यवस्था गरिएको छ। २. प्रहरी प्रशासन र सामाजिक संस्थाबिचको सहकार्यमा धेरै पीडितको उद्धार भएको छ र दोषीहरू पक्राउ परेका छन्। ३. गैरसरकारी संस्थाहरूले पीडितको उद्धार, पुनर्स्थापना र समाजमा पुनःएकीकरणमा सघाएका छन्। ४. सञ्चार माध्यम र सामुदायिक कार्यक्रमहरूमार्फत जनचेतना अभिवृद्धि भएको छ, जसले गर्दा स्थानीय समुदाय यस्तो अपराध चिन्न र रोक्न सक्षम हुँदै गएका छन्।

पीडितको शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्दछ पीडितको व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र मानवअधिकारको हनन हुन्छ पीडित र उनको परिवारले सामाजिक कलङ्क र भेदभावको सामना गर्नुपर्दछ पारिवारिक विखण्डन र आर्थिक क्षति हुन्छ समाजमा त्रास र अविश्वासको वातावरण सिर्जना हुन्छ देशको अन्तर्राष्ट्रिय छवि धूमिल हुन्छ राष्ट्रको श्रमशक्ति र मानव पुँजीको क्षति हुन्छ

यस्तो तस्करी मुख्यतः शोषणकर्ताले सस्तो श्रम प्राप्त गर्ने, जबरजस्ती वेश्यावृत्तिमा लगाउने, यौन शोषण गर्ने वा अङ्ग तस्करीजस्ता गैरकानुनी क्रियाकलापबाट आर्थिक फाइदा उठाउने उद्देश्यले हुने गर्दछ। गरिबी, बेरोजगारी र वैदेशिक रोजगारीका बारेमा पर्याप्त जानकारीको अभावले पीडितहरू सजिलै झुक्किन्छन्। यस्तो समस्या निराकरण गर्न निम्नले भूमिका खेल्नुपर्छ: १. सरकारले वैदेशिक रोजगारी एजेन्सीहरूको कडाइका साथ नियमन गर्नुपर्छ र दोषीलाई कानुनबमोजिम कडा सजाय दिनुपर्छ। २. स्थानीय निकाय र समुदायले वैदेशिक रोजगारीमा जान चाहने युवायुवतीलाई सही जानकारी र सचेतना प्रदान गर्नुपर्छ। ३. सञ्चार माध्यमले मानव तस्करीका खतरा र त्यसबाट बच्ने उपायबारे नियमित सूचना प्रवाह गर्नुपर्छ। ४. गैरसरकारी संस्थाहरूले पीडितको उद्धार र पुनर्स्थापनामा सहयोग गर्नुपर्छ। ५. व्यक्ति स्वयंले पनि कुनै पनि जागिरको प्रस्ताव स्वीकार गर्नुअघि त्यसको सत्यता राम्ररी जाँच्नुपर्छ र आधिकारिक माध्यमबाट मात्र वैदेशिक रोजगारीमा जानुपर्छ।

बालबालिकालाई किन्ने, बेच्ने वा वेश्यावृत्तिमा लगाउने उद्देश्यले विदेश लैजाने कसुरमा १५ वर्षदेखि २० वर्षसम्म कैद र रु. १ लाखदेखि २ लाखसम्म जरिवानाको व्यवस्था गरिएको छ।

नेपाल प्रहरी प्रधान कार्यालयको तथ्याङ्कअनुसार मानव बेचबिखनका प्रमुख कारण/प्रयोजनमा वेश्यावृत्ति, श्रमशोषण, विदेश पठाउने, जबरजस्ती विवाह, यौन शोषण र पी.आर. दिलाउने आदि पर्दछन्, जसमध्ये श्रमशोषण र वेश्यावृत्ति सबैभन्दा धेरै पीडितको कारण देखिन्छ।

समुदायले शङ्कास्पद व्यक्ति वा गतिविधिबारे तुरुन्त प्रहरी वा सामाजिक संस्थालाई जानकारी दिनुपर्छ, मानव बेचबिखन विरुद्ध चेतनामूलक अभियानमा सहभागी हुनुपर्छ र दोषीलाई कुनै किसिमको उन्मुक्ति नदिई कानुनी कारबाहीमा सहयोग गर्नुपर्छ।

• मानव बेचबिखनको अर्थ • मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन, २०६४ का प्रमुख व्यवस्था • मानव बेचबिखनका कारण र तथ्याङ्क • मानव बेचबिखनका असर • मानव बेचबिखनबाट बच्ने उपाय र यसमा सरकार-समुदाय-व्यक्तिको भूमिका