अध्याय परिचय
यस अध्यायमा सामाजिक समस्या समाधानमा क्रियाशील केही अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घसंस्था — युनिसेफ, संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय जनसङ्ख्या कोष, अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन र ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल — को भूमिकाबारे चर्चा गरिएको छ। सामाजिक समस्या समाधानमा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। सचेतना वृद्धि, गरिबी निवारण, शिक्षामार्फत समाजमा परिवर्तन र सामाजिक सुधारमा यिनीहरूको योगदान रहेको छ। SEE परीक्षाका लागि यो अध्याय महत्त्वपूर्ण छ किनभने यसबाट प्रत्येक संस्थाको स्थापना वर्ष, कार्यक्षेत्र र योगदानसम्बन्धी प्रश्नहरू सोधिने गरिन्छन्।
युनिसेफ (UNICEF)
युनिसेफ संयुक्त राष्ट्र सङ्घको विशिष्टीकृत संस्था हो। यसको स्थापना सन् १९४६ मा भएको हो। नेपालमा युनिसेफले सन् १९६४ देखि विभिन्न सामाजिक सुधारका कार्यहरू गर्दै आएको छ। यस संस्थाले बालबालिकाको हेरचाह, शिक्षा, स्वास्थ्य र पोषणको क्षेत्रमा धेरै काम गर्दै आएको छ। बाल अधिकारको संरक्षण र प्रवर्धनमा समेत यस संस्थाको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ।
संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय जनसङ्ख्या कोष (UNFPA)
संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय जनसङ्ख्या कोषको स्थापना सन् १९६९ मा भएको हो। यस कोषको मुख्यालय संयुक्त राज्य अमेरिकाको न्युयोर्कमा रहेको छ। यो संस्था प्रजनन र मातृ स्वास्थ्यको सुधारमा विश्वव्यापी रूपमा क्रियाशील रहँदै आएको छ। समानता र मानवीय सङ्कट समाधानमा यस संस्थाको उल्लेखनीय योगदान रहेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन (ILO)
अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन संयुक्त राष्ट्रसङ्घको विशिष्टीकृत संस्था हो। यो संस्था सबैखाले बालश्रमको उन्मूलन, श्रम कानुन र श्रमनीतिको निर्माण एवम् कार्यान्वयनका साथै श्रमिक हकहितका गतिविधिमा कार्यरत छ। मूलतः नेपालबाट बालश्रमको अन्त्य गर्नका लागि यो संस्थाले विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरेको छ। नेपालका सहरी र सहरोन्मुख क्षेत्रमा देखा परिरहेको बाल श्रम निराकरण गर्नमा यो संस्था सक्रिय छ।
ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल
ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल एउटा अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था हो। सन् १९९३ को मे महिनामा यस संस्थाको स्थापना भएको हो। यस संस्थाको मुख्य उद्देश्य भ्रष्टाचार रोकी समाजका हरेक तह तथा क्षेत्रमा पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र इमानदारिताको प्रवर्धनमा सहयोग गर्नु हो। यसको मुख्यालय जर्मनीको बर्लिनमा रहेको छ। यस संस्थाले अन्तर्राष्ट्रिय तहमा राजनीतिक भ्रष्टाचारको अनुगमन गरी प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्छ। यसले विभिन्न देशमा रहेका आफ्ना च्याप्टरमार्फत गतिविधि सञ्चालन गर्छ। यस संस्थाले सन् १९९५ देखि भ्रष्टाचार सूचकाङ्क (Corruption Perception Index — CPI) र सन् १९९९ देखि घुसदाता सूचकाङ्क (Bribe Payers Index — BPI) प्रकाशन गर्दै आइरहेको छ। देशका विभिन्न क्षेत्रमा हुने भ्रष्टाचारको अन्त्य गरी भ्रष्टाचारमुक्त विश्व स्थापना गर्नु यसको उद्देश्य रहेको छ। नेपालमा ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलको च्याप्टरका रूपमा "ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल नेपाल" नामक गैरसरकारी संस्थाले कार्य गरिरहेको छ।
महत्वपूर्ण तथ्य
| संस्था | स्थापना वर्ष | मुख्य कार्यक्षेत्र |
|---|---|---|
| युनिसेफ | सन् १९४६ | बालबालिकाको हेरचाह, शिक्षा, स्वास्थ्य, पोषण र बाल अधिकार |
| संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय जनसङ्ख्या कोष | सन् १९६९ | प्रजनन र मातृ स्वास्थ्य सुधार, समानता |
| अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन | — | बालश्रम उन्मूलन, श्रम कानुन तथा श्रमिक हकहित |
| ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल | सन् १९९३ | भ्रष्टाचार रोकी पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र इमानदारिताको प्रवर्धन |
महत्वपूर्ण शब्द तथा अर्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| विशिष्टीकृत संस्था | संयुक्त राष्ट्र सङ्घअन्तर्गत कुनै खास क्षेत्रमा काम गर्ने संस्था |
| भ्रष्टाचार सूचकाङ्क (CPI) | ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलले सन् १९९५ देखि प्रकाशन गर्दै आएको भ्रष्टाचारको अवस्था देखाउने सूचकाङ्क |
| घुसदाता सूचकाङ्क (BPI) | ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलले सन् १९९९ देखि प्रकाशन गर्दै आएको सूचकाङ्क |
छिटो पुनरावृत्ति
- युनिसेफ: स्थापना १९४६; नेपालमा सक्रिय १९६४ देखि; बालबालिका, शिक्षा, स्वास्थ्य, पोषण
- UNFPA: स्थापना १९६९; मुख्यालय न्युयोर्क; प्रजनन र मातृ स्वास्थ्य
- ILO: बालश्रम उन्मूलन, श्रम कानुन/नीति निर्माण
- ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल: स्थापना १९९३; मुख्यालय बर्लिन; CPI (१९९५) र BPI (१९९९) प्रकाशक
- नेपाल च्याप्टर: ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल नेपाल
परीक्षा अघि सम्झनुपर्ने कुरा
- प्रत्येक संस्थाको स्थापना वर्ष र कार्यक्षेत्र नमिसाई छुट्याएर याद गर्ने
- ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलका दुई सूचकाङ्क (CPI, BPI) र तिनका सुरु वर्ष याद गर्ने
- "योगदान" वा "कार्यहरू" सोधिएमा बुँदागत रूपमा लेख्ने