अध्याय ६: मानव अधिकार
अध्याय परिचय
यस अध्यायमा मानव अधिकारको अवधारणा, यसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, विश्वव्यापी घोषणापत्रका मूल प्रावधान तथा नेपालमा मानव अधिकारको संरक्षणका लागि भएका कानुनी र संस्थागत व्यवस्थाबारे अध्ययन गरिन्छ। मानव अधिकार प्रत्येक व्यक्तिसँग जन्मैदेखि जोडिएको आधारभूत अधिकार हो, जुन कुनै पनि भेदभावविना सबैलाई प्राप्त हुन्छ। यो अध्याय SEE का लागि महत्त्वपूर्ण छ किनभने मानव अधिकारको परिभाषा, विश्वव्यापी घोषणापत्रको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, यसका मूल प्रावधान र नेपालमा मानव अधिकार संरक्षणका लागि भएका व्यवस्थाहरू बारम्बार सोधिने विषय हुन्।
मानव अधिकारको अवधारणा
मानव अधिकार भनेको संसारका प्रत्येक व्यक्तिसँग सम्बन्धित आधारभूत अधिकार हो। यो मानिसको जन्मसिद्ध अधिकार हो। प्रत्येक व्यक्तिमा जाति, भाषा, धर्म, लिङ्ग, अपाङ्गता, राष्ट्रियता तथा सामाजिक र आर्थिक अवस्था, राष्ट्रिय सिमाना आदिको भेदभावविनाको व्यवहार मानव अधिकारभित्र पर्छन्।
मानव अधिकारको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
- मानव अधिकारसम्बन्धी सबैभन्दा पहिले अभिव्यक्त दिने व्यक्तित्व इलेनोर रुजवेल्ट हुन्।
- उनकै प्रयासमा सन् १९४८ डिसेम्बर १० मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको साधारण सभाले मानव अधिकारसम्बन्धी विश्वव्यापी घोषणा पत्र जारी गरेको थियो।
- मानव अधिकार घोषणा पत्रमा ३० ओटा धारा रहेका छन्।
- मानव अधिकारको विश्वव्यापी घोषणापत्रको धारा १ मा सबै व्यक्ति जन्मजात स्वतन्त्र हुन्छन् र ती सबैको समान प्रतिष्ठा र अधिकार हुन्छ भन्ने कुरा उल्लेख गरिएको छ।
मानव अधिकारको अर्थ र महत्व
यो मानिसलाई मानिसका रूपमा स्वतन्त्र रही मानवीय मर्यादा र यथोचित सम्मानका साथ बाँच्न आवश्यक पर्ने अधिकार हो। आत्मसम्मानका साथ समाजमा सम्मानित भई बाँच्न यस अधिकारको आवश्यक पर्दछ। यो मानिसको जन्मसिद्ध, प्राकृतिक एवम् आधारभूत अधिकार हो।
नेपालमा मानव अधिकारसम्बन्धी कानुनी व्यवस्था
- मानव अधिकार ऐन, २०६८ ले मानव अधिकार व्यक्तिको जीवन स्वतन्त्रता, समानता र मर्यादासँग सम्बन्धित हुने कुरा उल्लेख गरेको छ।
- यस्ता अधिकार संविधान तथा अन्य प्रचलित कानुनद्वारा प्रदान गरिएका तथा नेपाल पक्ष भएको मानवअधिकारसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि, सम्झौतामा निहित अधिकार हुन्।
- नेपालमा मानव अधिकारको संरक्षणका लागि वि.सं. २०५७ मा राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगको स्थापना भयो।
- विश्वव्यापी मानव अधिकारसम्बन्धी सन्धि, सम्झौतामा नेपालले प्रतिबद्धता जनाएको मात्र होइन, सो अनुकूलको कानुन पनि निर्माण गरी कार्यान्वयनमा ल्याउने प्रतिबद्धता जनाएको छ।
मानव अधिकारको विश्वव्यापी घोषणापत्रमा उल्लिखित प्रावधानको मूलभूत सार
- 1सबै व्यक्तिको स्वतन्त्र अस्तित्व र अधिकार हुन्छ।
- 2जातजाति, धर्म, भाषा आदिका नाममा कसैमाथि भेदभाव गरिने छैन।
- 3हरेक व्यक्तिको स्वतन्त्रतापूर्वक जिउने, सुरक्षित रहने र बाँच्ने अधिकार हुन्छ।
- 4कुनै पनि व्यक्तिलाई अनावश्यक दण्ड, सजाय र अमानवीय व्यवहार गर्न पाइने छैन।
- 5हरेक व्यक्तिले समान कानुनको प्रयोग गर्ने र कानुनको प्रयोगमा भेदभाव गर्नु हुँदैन।
- 6कसैलाई पनि बिनाकारण थुनामा राख्ने, देश निकाला गर्ने वा नजरबन्दमा राख्न पाइने छैन।
- 7वाक् स्वतन्त्रता, स्वतन्त्ररूपमा आवत जावत र हिँडडुल गर्ने अधिकार सबै नागरिकलाई हुने छ।
- 8महिला र पुरुषलाई आफूखुसी वैवाहिक जीवन बिताउने अधिकार हुने छ।
- 9हरेक व्यक्तिले समान कानुनको प्रयोग गर्ने र कानुनको प्रयोगमा भेदभाव गर्न पाइने छैन।
मानव अधिकारको विश्वव्यापी घोषणा, १९४८ ले उल्लेख गरेका ३० ओटा धारामा उल्लिखित मानवअधिकारलाई विश्वव्यापी लागू हुने गरी व्यवस्था भएअनुसार विभिन्न मुलुकहरूले मौलिक हकका रूपमा संविधानमा समावेश गर्दै आएका छन्।
महत्वपूर्ण शब्द तथा अर्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| मानव अधिकार | संसारका प्रत्येक व्यक्तिसँग सम्बन्धित जन्मसिद्ध आधारभूत अधिकार |
| विश्वव्यापी घोषणापत्र | सन् १९४८ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको साधारण सभाले जारी गरेको मानव अधिकारसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय दस्तावेज |
| राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग | नेपालमा मानव अधिकारको संरक्षणका लागि वि.सं. २०५७ मा स्थापित संस्था |
| मानव अधिकार ऐन, २०६८ | नेपालमा मानव अधिकारसम्बन्धी व्यवस्था गर्ने ऐन |
SEE परीक्षा टिप्स
- 'मानव अधिकार भनेको के हो' भन्ने प्रश्नमा परिभाषा र यसको जन्मसिद्ध प्रकृति दुवै उल्लेख गर्ने।
- इलेनोर रुजवेल्ट, सन् १९४८ डिसेम्बर १०, ३० ओटा धारा — यी तथ्य नमिलाई नलेख्ने।
- मानव अधिकार र मौलिक अधिकारको भिन्नता सोधिँदा दायरा (विश्वव्यापी बनाम राष्ट्रिय/संवैधानिक) स्पष्ट पार्ने।
- विश्वव्यापी घोषणापत्रका प्रावधान लेख्दा क्रमैसँग बुँदागत रूपमा लेख्ने।
- मिति/नाम/संख्यामा गल्ती नगर्ने।
छिटो पुनरावृत्ति
- मुख्य परिभाषा: मानव अधिकार — संसारका प्रत्येक व्यक्तिसँग सम्बन्धित जन्मसिद्ध आधारभूत अधिकार।
- मुख्य व्यक्ति: इलेनोर रुजवेल्ट — मानव अधिकार अभिव्यक्त गर्ने पहिलो व्यक्तित्व।
- महत्वपूर्ण मिति: सन् १९४८ डिसेम्बर १० — विश्वव्यापी घोषणा पत्र जारी।
- मुख्य तथ्य: घोषणापत्रमा ३० ओटा धारा।
- मुख्य तथ्य: धारा १ — सबै व्यक्ति जन्मजात स्वतन्त्र र समान प्रतिष्ठा र अधिकार भएका।
- नेपालको कानुन: मानव अधिकार ऐन, २०६८।
- नेपालको संस्था: राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग — वि.सं. २०५७ मा स्थापना।
परीक्षा अघि सम्झनुपर्ने कुरा
- इलेनोर रुजवेल्ट — मानव अधिकार अभिव्यक्त गर्ने पहिलो व्यक्तित्व।
- सन् १९४८ डिसेम्बर १० — विश्वव्यापी घोषणा पत्र जारी।
- घोषणापत्र — ३० ओटा धारा।
- मानव अधिकार ऐन — २०६८।
- राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग — वि.सं. २०५७।