हावापानीमा प्रभाव पार्ने तत्त्वहरू

यस अध्यायमा हावापानीको अर्थ र यसलाई प्रभाव पार्ने विभिन्न भौगोलिक तत्त्वहरूबारे अध्ययन गरिन्छ। संसारमा एकै प्रकारको हावापानी नपाइनुको पछाडि अक्षांश, उचाइ, जमिनको मोहोडा, सामुद्रिक दूरी, पहाडको उपस्थिति, सामुद्रिक धार, वायुको स्वभाव र वनस्पति-माटो जस्ता तत्त्वहरूको भूमिका रहेको हुन्छ। यो अध्याय SEE का लागि महत्त्वपूर्ण छ किनभने हावापानीको परिभाषा र यसमा प्रभाव पार्ने आठओटा तत्त्वहरूको व्याख्या तथा तिनका उदाहरण बारम्बार सोधिने विषय हुन्।

कुनै स्थान विशेषको लामो अवधिको मौसमी वा वायुमण्डलको औसत अवस्थालाई हावापानी भनिन्छ। साधारणतया ३० वर्षभन्दा बढी समयको मौसम वा वायुमण्डलको औसत प्रवृत्तिलाई गणना गरी हावापानीको अवस्था यकिन गरिन्छ। हावापानीले ठूलो क्षेत्र (जस्तै नेपालको सन्दर्भमा तराई, पहाड र हिमालको हावापानी) ओगटेको हुन्छ। हावापानीका सूचक तापक्रम, वर्षा र वायुको चाप हुन्। हावापानीलाई जलवायु भनेर पनि चिनिन्छ। संसारमा एकै प्रकारको हावापानी पाइँदैन।

स्थानअनुसार हावापानी फरक हुन्छ किनकि हावापानीलाई विभिन्न तत्त्वले प्रभाव पारेका हुन्छन्। ती मूलतः निम्नप्रकार रहेका छन्: अक्षांश, उचाइ, जमिनको मोहोडा, सामुद्रिक दूरी, पहाडको उपस्थिति, सामुद्रिक धार, वायुको स्वभाव र दिशा तथा वनस्पति र माटो।

अक्षांश उत्तर र दक्षिण दुवै ध्रुवतर्फ ०° देखि ९०° सम्म हुन्छ। भूमध्यरेखाबाट जतिजति उत्तर वा दक्षिण ध्रुवीय क्षेत्रतर्फ गयो उति नै सूर्यको किरण छड्के पर्ने हुनाले तापक्रम घट्दै जान्छ। भूमध्यरेखीय क्षेत्रमा सूर्यको प्रकाश सिधा पर्दछ। फलस्वरूप भूमध्यरेखीय क्षेत्रमा हावापानी उष्ण प्रकृतिको हुन्छ।

फरक उचाइका कारण सानो क्षेत्रमा पनि विभिन्न प्रकारको हावापानी पाइन्छ। कम उचाइमा हावाको उपस्थिति बाक्लो र बढी उचाइ भएको क्षेत्रमा पातलो हुन्छ। समुद्र सतहबाट हरेक १६० देखि १६५ मिटरको उचाइमा १० डिग्री सेल्सियस तापक्रम घट्दै जाने हुँदा जति जति उचाइ बढ्दै जान्छ, तापक्रम पनि घट्दै जान्छ।

जमिनको ढालको कारणले कुनै पनि स्थानको हावापानी प्रभावित हुन्छ। वायु सम्मुख पर्वतीय मोहोडाको हावापानी ओसिलो हुन्छ भने वायु बिमुख मोहोडाको हावापानी शुष्क हुन्छ। नेपालमा उत्तरतर्फ फर्केको जमिनको भूभाग चिसो हुन्छ भने सूर्य सम्मुख दक्षिणतर्फ फर्केको जमिनमा न्यानो हुन्छ।

जमिन र पानीको तात्ने र सेलाउने स्वभाव फरक हुन्छ। जमिन छिटो तात्छ भने छिट्टै सेलाउँछ। पानी ढिलो तात्छ र ढिलै सेलाउँछ। समुद्री निकट क्षेत्रमा समुद्री वायु र स्थलीय वायुको प्रभाव पर्ने हुनाले वर्षभर लगभग एकै प्रकृतिको हावापानी पाइन्छ। तर जमिनको भित्री भागमा ती वायुको प्रभाव नपर्ने हुनाले हावापानी शुष्क र विषम हुन्छ। पूर्वी चीनको सामुद्रिक किनारी क्षेत्रको हावापानी सुरम्य हुनु र पश्चिम चीन तथा मङ्गोलियाको हावापानी विषम हुनुलाई उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ।

पहाडले वायुलाई एकैतिर बहने दिशामा अवरोध सिर्जना गर्दछ। ग्रीष्म ऋतुमा हिन्द महासागरबाट आउने जलवाष्पयुक्त वायुलाई पर्वतले रोकेर नेपालमा वर्षा गराउँछ। हिउँदमा उत्तरबाट बहने चिसो वायुलाई रोकिदिन्छ। बाफिलो वायु बहने मार्गमा पर्वतको अवरोध भएमा पर्वत पछाडिको क्षेत्र शुष्क रहन्छ। वायु सम्मुख हुने पर्वतका कारण बङ्गालको खाडीबाट बहने बाफिलो वायु तिब्बती क्षेत्रमा पुग्न सक्दैन। पर्वतको उपस्थितिका कारण आर्द्रतायुक्त वायु तिब्बती क्षेत्र पुग्न नसक्दा पानी पर्दैन र सो क्षेत्र शुष्क हुन्छ।

न्यानो सामुद्रिक धार बहने सामुद्रिक किनारी भागको हावापानी न्यानो हुन्छ भने चिसो धार बहने क्षेत्रको हावापानी चिसो र शुष्क हुन्छ। संयुक्त राज्य अमेरिकाको पूर्वी किनारामा तातो धार बहने हुनाले हावापानी न्यानो र ओसिलो छ भने पश्चिम किनारामा चिसो धार बहने हुनाले चिसो र शुष्क छ। यसको कारण पूर्वी क्षेत्रमा न्यानो गल्फ स्टिम धार र पश्चिमी क्षेत्रमा चिसो क्यालिफोर्निया धार बहनु हो।

वायुको स्वभावले पनि हावापानीमा प्रभाव पार्छ। कुनै ठाउँमा हावापानी प्रभावित भई शुष्क हुन्छ भने कुनै ठाउँमा आर्द्र वा बाफिलो हुन्छ। नेपाललगायत मनसुनी वायु बहने क्षेत्रमा ग्रीष्ममा बाफिलो वायु समुद्रबाट जमिनतर्फ बहने हुनाले प्रशस्त वर्षा हुन्छ। हिउँदमा भने सुक्खा मनसुनी वायु जमिनबाट समुद्रतर्फ बहने हुनाले हावापानी शुष्क हुन्छ। यस्तो वायुले कम वर्षा गराउँछ।

कुनै स्थानको वर्षा तथा तापक्रमको अवस्थालाई वनस्पतिले प्रभावित पार्दछ। घना जङ्गल भएको स्थानमा आर्द्रतायुक्त वायु हुने हुँदा बढी वर्षा हुन्छ। वनस्पति नभएको क्षेत्रमा सुक्खा र विषम खालको हावापानी पाइन्छ। यस्तै माटोले पनि हावापानीलाई प्रभाव पारेको हुन्छ। कालोमाटो भएका ठाउँमा माटोले ताप सोस्ने हुँदा न्यानो हुन्छ। त्यस्तै कमेरो वा सेतो माटो भएको स्थानमा ताप कम सोस्ने हुँदा तापक्रम कम हुन्छ र चिसो हुन्छ। बलौटे तथा रातो फुसो माटो छिटो तात्छ र छिट्टै सेलाउँछ। तसर्थ उक्त स्थानको हावापानी प्रायः विषम हुन्छ।