हावापानीमा प्रभाव पार्ने तत्त्वहरू

कुनै स्थान विशेषको लामो अवधिको मौसमी वा वायुमण्डलको औसत अवस्थालाई हावापानी भनिन्छ। साधारणतया ३० वर्षभन्दा बढी समयको मौसम वा वायुमण्डलको औसत प्रवृत्तिलाई गणना गरी हावापानीको अवस्था यकिन गरिन्छ। हावापानीका सूचक तापक्रम, वर्षा र वायुको चाप हुन् र यसलाई जलवायु भनेर पनि चिनिन्छ।

जमिनको मोहोडाको आधारमा हेर्दा सूर्य सम्मुख (दक्षिणतर्फ फर्केको) मोहोडा न्यानो हुन्छ भने सूर्य विमुख (उत्तरतर्फ फर्केको) मोहोडा चिसो हुन्छ। तराई क्षेत्र स्वभावैले तातो हुने भएकाले त्यहाँ उत्तरी मोहडा (चिसो मोहडा) भएको घर बनाउँदा गर्मीको प्रकोपबाट राहत मिल्छ। यसको विपरीत पहाडी क्षेत्र स्वभावैले जाडो हुने भएकाले त्यहाँ दक्षिण मोहडा (न्यानो मोहडा) भएको घर बनाउँदा घाम राम्ररी लाग्ने र न्यानो रहने भएकाले उपयुक्त मानिन्छ। यसैले तराईमा उत्तरी मोहडा र पहाडमा दक्षिण मोहडा भएको घरलाई भौगोलिक हिसाबले उपयुक्त मानिएको हो।

धनगढी र सामागाउँ लगभग एउटै अक्षांशमा परे तापनि दुवैको उचाइमा ठूलो भिन्नता छ। धनगढी तराई क्षेत्रमा पर्ने भएकाले समुद्र सतहबाट कम उचाइमा अवस्थित छ भने सामागाउँ गोरखाको पहाडी वा हिमाली क्षेत्रमा पर्ने भएकाले धेरै बढी उचाइमा अवस्थित छ। हरेक १६० देखि १६५ मिटरको उचाइ बढेसँगै तापक्रम १० डिग्री सेल्सियसका दरले घट्दै जाने भएकाले उचाइ बढी भएको सामागाउँमा अत्यन्तै जाडो र उचाइ कम भएको धनगढीमा अत्यन्तै गर्मी हुन्छ। यसरी अक्षांश उस्तै भए पनि उचाइको भिन्नताले नै यी दुई ठाउँको हावापानीमा ठूलो फरक पारेको हो।

कालोमाटो भएको क्षेत्रमा हावापानी न्यानो हुनुको कारण माटोको प्रकृति हो। कालोमाटोले सूर्यबाट प्राप्त ताप छिटो र धेरै मात्रामा सोस्ने गुण राख्छ, जसका कारण त्यस्तो माटो भएको ठाउँको हावापानी न्यानो हुन्छ। यसको विपरीत कमेरो वा सेतो माटोले ताप कम सोस्ने भएकाले त्यहाँको तापक्रम कम र हावापानी चिसो हुन्छ।

मुम्बई भारतको सामुद्रिक किनारी क्षेत्रमा अवस्थित सहर हो भने दिल्ली भूभागको भित्री (समुद्रबाट टाढा) क्षेत्रमा अवस्थित छ। समुद्री निकट क्षेत्रमा समुद्री वायु र स्थलीय वायुको प्रभाव वर्षभर लगभग एकनासले पर्ने हुनाले मुम्बईको तापक्रममा वर्षभरि खासै भिन्नता आउँदैन। तर जमिनको भित्री भागमा समुद्री वायुको प्रभाव नपुग्ने हुनाले दिल्लीको हावापानी शुष्क र विषम हुन्छ, जसका कारण त्यहाँ गर्मी र जाडोको तापक्रममा ठूलो भिन्नता देखिन्छ। यसरी सामुद्रिक दूरीको भिन्नताले नै यी दुई सहरको तापक्रम ढाँचामा फरक ल्याएको हो।

विश्वको हावापानीलाई प्रभाव पार्ने तत्त्वहरू निम्नानुसार छन्: अक्षांश, उचाइ, जमिनको मोहोडा, सामुद्रिक दूरी, पहाडको उपस्थिति, सामुद्रिक धार, वायुको स्वभाव र दिशा, तथा वनस्पति र माटो। यी मध्ये दुईओटा तत्त्वको वर्णन: १. अक्षांश: भूमध्यरेखाबाट जतिजति उत्तर वा दक्षिण ध्रुवीय क्षेत्रतर्फ जान्छ, उति नै सूर्यको किरण छड्के पर्ने हुनाले तापक्रम घट्दै जान्छ। भूमध्यरेखीय क्षेत्रमा सूर्यको प्रकाश सिधा पर्ने भएकाले त्यहाँको हावापानी उष्ण प्रकृतिको हुन्छ। २. उचाइ: फरक उचाइका कारण सानो क्षेत्रमा पनि विभिन्न प्रकारको हावापानी पाइन्छ। समुद्र सतहबाट हरेक १६० देखि १६५ मिटरको उचाइमा १० डिग्री सेल्सियस तापक्रम घट्दै जान्छ, जसले गर्दा उचाइ बढ्दै जाँदा तापक्रम घट्दै जान्छ।

बङ्गालको खाडीबाट बहने बाफिलो (आर्द्रतायुक्त) वायु तिब्बती क्षेत्रमा नपुग्नुको कारण पर्वतको उपस्थिति हो। पहाडले वायुलाई एकैतिर बहने दिशामा अवरोध सिर्जना गर्दछ र वायु सम्मुख हुने पर्वतका कारण आर्द्रतायुक्त वायु त्यो अवरोध पार गर्न सक्दैन। फलस्वरूप तिब्बती क्षेत्रमा पानी पर्दैन र त्यो क्षेत्र शुष्क रहन्छ।

संयुक्त राज्य अमेरिकाको पूर्वी र पश्चिमी किनारामा भिन्न-भिन्न सामुद्रिक धार बग्ने हुनाले त्यहाँको हावापानीमा भिन्नता पाइन्छ। पूर्वी किनारामा न्यानो गल्फ स्टिम धार बहने हुनाले त्यहाँको हावापानी न्यानो र ओसिलो हुन्छ भने पश्चिम किनारामा चिसो क्यालिफोर्निया धार बहने हुनाले त्यहाँको हावापानी चिसो र शुष्क हुन्छ।

नेपालमा ग्रीष्म ऋतुमा वर्षा हुनुमा पहाडको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहेको छ। ग्रीष्म ऋतुमा हिन्द महासागरबाट आउने जलवाष्पयुक्त (बाफिलो) वायुलाई पर्वतले रोकेर नेपालमा वर्षा गराउँछ। यसरी पहाडले वायुको बहावमा अवरोध सिर्जना गरी त्यसलाई नेपालको भूभागमा नै वर्षाको रूपमा झार्न मद्दत गर्छ।

• हावापानीको परिभाषा र सूचकहरू • हावापानीमा प्रभाव पार्ने आठओटा तत्त्व • अक्षांश र उचाइको तापक्रमसँगको सम्बन्ध • जमिनको मोहोडा र यसको व्यावहारिक प्रयोग (घर निर्माण) • सामुद्रिक दूरी र सामुद्रिक धारका उदाहरण (गल्फ स्टिम, क्यालिफोर्निया धार) • पहाडको उपस्थिति र वर्षामा यसको प्रभाव (तिब्बत, नेपाल) • वायुको स्वभाव, वनस्पति र माटोको प्रभाव