समशीतोष्ण मण्डल

यस अध्यायमा समशीतोष्ण मण्डलअन्तर्गत पर्ने छओटा हावापानीका उपप्रदेशहरू — भूमध्यसागरीय, समशीतोष्ण मरुस्थलीय, समशीतोष्ण मौसमी, समशीतोष्ण सामुद्रिक, समशीतोष्ण तृणभूमि र सेन्ट लरेन्स/मन्चुरियाको हावापानी — बारे विस्तृत अध्ययन गरिन्छ। समशीतोष्ण मण्डल विश्वकै सबैभन्दा बढी मानव बसोबास र विकसित क्षेत्र मानिन्छ। यो अध्याय SEE का लागि महत्त्वपूर्ण छ किनभने प्रत्येक उपप्रदेशको अवस्थिति, तापक्रम, वर्षा, वनस्पति र आर्थिक क्रियाकलापसम्बन्धी विशिष्ट तथ्यहरू बारम्बार सोधिने विषय हुन्।

पृथ्वीको दुवै गोलार्धमा ३०° देखि ६०° अक्षांशसम्मको भूभागलाई समशीतोष्ण मण्डल भनिन्छ। यो हावापानी उत्तरी गोलार्धमा ७०° अक्षांशसम्म पनि पाइन्छ। यहाँको हावापानी वर्षभरि तातो र चिसोको समान अवस्थामा रहन्छ, कहीं ग्रीष्ममा गर्मी र हिउँदमा जाडो हुन्छ। यो क्षेत्रमा पर्याप्त मात्रामा वर्षा हुन्छ। सघन मानव बसोबास भएको यो क्षेत्र हावापानीका आधारमा विश्वकै अनुकूल भएको प्रदेश हो। उत्तर अमेरिका, एसिया र युरोपका सबैभन्दा विकसित क्षेत्रहरू यही प्रदेशमा पर्दछन्। विश्वका ठुला औद्योगिक सहरहरू चीनको सङ्घाई, जापानको टोकियो, दक्षिण कोरियाको सिओल, बेलायतको लन्डन, संयुक्त राज्य अमेरिकाको सिकागो यही हावापानीका क्षेत्रमा पर्दछन्।

उत्तरी गोलार्धमा ३०° देखि ४५° अक्षांश र दक्षिणी गोलार्धमा ३०° देखि ४०° अक्षांशमा महाद्वीपको पश्चिमी भागमा यो हावापानी पाइन्छ। ग्रीष्ममा यहाँको तापक्रम औसत २७°C र हिउँदमा औसत १०°C हुन्छ। वार्षिक वर्षा ४० से.मि. देखि ५० से.मि. सम्म हुन्छ। भूमध्यसागर वरिपरि अवस्थित युरोपका फ्रान्स, स्पेन, इटाली, पोर्चुगललगायतका क्षेत्रहरू, दक्षिण र दक्षिण पश्चिम अस्ट्रेलिया, संयुक्त राज्य अमेरिकाको क्यालिफोर्निया, अफ्रिका महादेशको उत्तरी तथा दक्षिण पश्चिम क्षेत्र, दक्षिण अमेरिकाको चिलीको मध्य भूभागमा यस प्रकारको हावापानी पाइन्छ। यहाँ ग्रीष्ममा गर्मी र शुष्क तथा हिउँदमा ठन्डा र ओसिलो हुन्छ। हिउँदमा समुद्री सतह भई आउने पश्चिमी वायुले वर्षा गराउँछ। यहाँ ग्रीष्म र हिउँद गरी दुई ऋतु हुन्छन्। यहाँ लामा जरा, पात साना र चिल्ला तथा बोक्रा बाक्ला भएका भाडीयुक्त वनस्पति पाइन्छन्। प्रशस्त मात्रामा अमिलोयुक्त रसिलो जातका फलफूलहरू जस्तै सुन्तला, अङ्गुर, कागती आदिको उत्पादन हुन्छ। यहाँ जैतुन पनि पाइन्छ। ती फलफूलबाट वाइन, पर्फ्युम आदि उत्पादन गरिन्छ र जैतुनबाट तेल बनाइन्छ। त्यसैले यो क्षेत्रलाई विश्वको बगैंचा भनिन्छ।

महाद्वीपका भित्री भागमा ३०° देखि ४५° अक्षांशमा यो हावापानी पाइन्छ। क्यास्पियन सागरदेखि पूर्वपट्टि तुर्किस्तान, चीनको पश्चिमी क्षेत्र, मङ्गोलिया, अमेरिकाको रकी पर्वतबिचको उच्चसमस्थली आदि क्षेत्रमा यो हावापानी पाइन्छ। ग्रीष्ममा अधिकतम तापक्रम २७°C र हिउँदमा ०°C सम्म पुग्छ। यहाँ चक्रवातबाट वर्षा हुन्छ। यहाँ वर्षमा औसत १० से.मि. देखि २५ से.मि. सम्म वर्षा हुन्छ। यहाँ जमिन सुख्खा र बलौटे हुनुका कारण काँडेदार भाडी र खस्रा घाँसका वनस्पति पाइन्छन्। यहाँ खेतीपाती कम र बढी मात्रामा पशुपालन गरिन्छ। मानिसको जीवनशैली उन्नत किसिमको हुन सकेको छैन।

महाद्वीपको ३०° देखि ४५° अक्षांशमा पूर्वी भागको क्षेत्रमा यो हावापानी पाइन्छ। एसियाको पूर्वी खण्ड मुख्यतया मध्य र उत्तरी चीन, संयुक्त राज्य अमेरिकाको दक्षिण पूर्वी खण्ड र अस्ट्रेलियाको दक्षिण पूर्वी क्षेत्रमा यो हावापानी फैलिएको छ। चीनको धेरै भूभागमा यो हावापानी पाइने भएकाले यसलाई चिनियाँ हावापानी पनि भनिन्छ। ग्रीष्म गर्मी र आर्द्र हुन्छ भने हिउँदमा ठन्डा र सुख्खा हुन्छ। यहाँको औसत तापक्रम ग्रीष्ममा २५°C र हिउँदमा ५°C हुन्छ। मनसुनी वायुले ५० देखि १५० से.मि. सम्म वर्षा गराउँछ। वर्षा धेरै हुने क्षेत्रमा पतझर वन र कम हुने क्षेत्रमा भाडी र घाँस पाइन्छ। रेसम उत्पादनका लागि यहाँको हावापानी अनुकूल छ। यहाँ धान, गहुँ, मकै, कपास, उखु आदिको खेती गरिन्छ। ठुला ठुला सहरको विकास तथा उद्योग व्यवसायको राम्रो प्रगति भएकाले यो क्षेत्रमा जनसङ्ख्या अधिक रहेको छ।

दुवै गोलार्धको ३०° देखि ४५° अक्षांशको पश्चिमी सामुद्रिक क्षेत्रमा यो हावापानी पाइन्छ। मानव स्वास्थ्यका लागि अनुकूल यो हावापानीको मुख्य क्षेत्र पश्चिम युरोप, पश्चिम क्यानडा, चिली, तास्मानिया टापु, दक्षिण न्युजिल्यान्ड हुन्। ग्रीष्ममा न्यानो हुने र हिउँदमा खासै जाडो नहुने यो हावापानी साह्रै मनोरम र स्वास्थ्यकर मानिन्छ। यहाँ ग्रीष्ममा १५°C हिउँदमा ५°C तापक्रम रहन्छ। वार्षिक वर्षा ७५ देखि १५० से.मि.सम्म हुन्छ। सामुद्रिक प्रभावले बाह्रै महिना पानी परिरहन्छ। सामुद्रिक चक्रवात र पश्चिमी वायुका कारणले यस क्षेत्रमा वर्षा हुन्छ। मिश्रित वनस्पति रहने यो क्षेत्रको पहाडी भागमा कोणधारी वन र मैदानी भागमा पतझर वन पाइन्छ। उद्योग, व्यापार, पर्यटन तथा सेवा क्षेत्रमा यहाँका मानिस संलग्न छन्।

दुवै गोलार्धको ४५° देखि ६०° अक्षांशबिच महाद्वीपको मध्यभागतिर यो हावापानी पाइन्छ। दक्षिणी रुस, उत्तर पश्चिम एसिया, पूर्वी युरोप, दक्षिण अफ्रिकाको उच्च समस्थली क्षेत्र, दक्षिण पूर्वी अस्ट्रेलिया, उत्तर अमेरिकाको मध्यभाग, दक्षिण अमेरिकाको दक्षिणपूर्वी भाग यो हावापानी पाइने मुख्य क्षेत्रहरू हुन्। यहाँ ग्रीष्ममा बढीमा २७°C र हिउँदमा ०°C भन्दा कम तापक्रम हुन्छ। महाद्वीपको मध्य क्षेत्रमा फैलिएकाले यहाँ सामुद्रिक प्रभाव कम पर्छ, जसका कारण यहाँ वर्षा कम हुन्छ। त्यस्तै हिउँदमा हिउँ पर्नु पनि यो हावापानीको विशेषता हो। कम वर्षा हुने हुँदा यहाँ ठुला जातका वनस्पति पाइँदैनन् तर ठुला ठुला घाँसे मैदान पाइन्छन्। उर्वर माटो हुनाले यहाँ गहुँ खेती राम्रो हुन्छ।

समशीतोष्ण तृणभूमि क्षेत्रका घाँसे भूमिलाई एसिया र युरोपमा स्टेप्स, उत्तर अमेरिकामा प्रेरिज, अर्जेन्टिनामा पम्पास, दक्षिण अफ्रिकामा भेल्ड र अस्ट्रेलियामा डाउन्स भनिन्छ। यहाँ ठुलो लगानी गरी व्यावसायिक कृषि तथा पशुपालन गरिएको छ। पूर्वी युरोप तथा अमेरिकाको कतिपय राज्यको अर्थतन्त्र नै पशुपालनमा आधारित छ। यहाँ मासु, छाला र दुधजन्य उद्योग प्रशस्त मात्रामा स्थापना गरिएको छ। प्रेरिज र स्टेप्स क्षेत्रमा मुख्य रूपमा गाईपालन गरिने हुनाले यस क्षेत्रलाई दुग्धपेटीका रूपमा लिइन्छ। अस्ट्रेलियाको डाउन्स र अर्जेन्टिनाको पम्पास क्षेत्रमा प्रशस्त मात्रामा गाई तथा भेडापालन गरिन्छ। अस्ट्रेलियाको भेडा ऊनका लागि र अर्जेन्टिनाको भेडा मासुका लागि विश्व प्रख्यात छन्।

महाद्वीपको ४५° देखि ६०° अक्षांशमा पर्ने पूर्वी किनारमा यस प्रकारको हावापानी पाइन्छ। खास गरी उत्तर अमेरिकाको सेन्ट लरेन्स नदीको आसपास र चीनको मन्चुरिया प्रायद्वीपमा पाइने यो हावापानीलाई त्यही ठाउँको नामले चिनिन्छ। यो हावापानी महाद्वीपको पूर्वी किनारमा चिसो पानीको धार बहने क्षेत्रमा पाइने हुनाले ग्रीष्म न्यानो भए पनि हिउँद अत्यन्त ठन्डा हुन्छ। ग्रीष्म तापक्रम २०° से.सम्म पुग्छ तर हिउँद भने ०°से. भन्दा तल झर्छ। यहाँ न्यानो र चिसो सामुद्रिक धारको सङ्गम हुने भएकाले चक्रवाती वर्षा हुन्छ। यहाँ ५० देखि १०० से.मि. सम्म वार्षिक वर्षा हुन्छ। यहाँ कोणधारी वनस्पति पाइन्छ। कृषि, पशुपालन तथा मत्स्य व्यवसाय यहाँका प्रमुख आर्थिक क्रियाकलाप हुन्।