समशीतोष्ण मण्डल

समशीतोष्ण प्रदेशका हावापानीका क्षेत्रहरू निम्न तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ।

समशीतोष्ण मौसमी क्षेत्रमा धान, गहुँ, मकै, कपास, उखु आदि बालीको खेती गर्न उपयुक्त हुन्छ। यसका साथै रेसम उत्पादनका लागि पनि यहाँको हावापानी अनुकूल छ। यस्तो हुनुको कारण यहाँ ग्रीष्ममा पर्याप्त गर्मी र आर्द्रता (औसत २५°C) रहने र मनसुनी वायुले ५० देखि १५० से.मि.सम्म प्रशस्त वर्षा गराउने भएकाले यी बालीहरूको उत्पादनका लागि आवश्यक न्यानो तापक्रम र चिस्यान दुवै उपलब्ध हुन्छ।

समशीतोष्ण तृणभूमि क्षेत्रका घाँसे मैदानलाई विभिन्न क्षेत्रमा फरक-फरक नामले चिनिन्छ: एसिया र युरोपमा स्टेप्स, उत्तर अमेरिकामा प्रेरिज, अर्जेन्टिनामा पम्पास, दक्षिण अफ्रिकामा भेल्ड र अस्ट्रेलियामा डाउन्स भनिन्छ।

भूमध्यसागरीय क्षेत्रमा हिउँदे फलफूल खेती हुनुको कारण त्यहाँको विशिष्ट हावापानी हो। यस क्षेत्रमा ग्रीष्म गर्मी र शुष्क हुन्छ भने हिउँद ठन्डा र ओसिलो हुन्छ, र हिउँदमा समुद्री सतहबाट आउने पश्चिमी वायुले वर्षा गराउँछ। यस्तो हिउँदे वर्षा र मध्यम जाडोले सुन्तला, अङ्गुर, कागती जस्ता अमिलोयुक्त रसिलो फलफूल तथा जैतुनको खेतीका लागि अनुकूल वातावरण सिर्जना गर्छ, जसैले यस क्षेत्रलाई विश्वको बगैंचा नै भनिन्छ।

समशीतोष्ण सामुद्रिक हावापानी र भूमध्यसागरीय हावापानीबिचको तुलना निम्नानुसार गर्न सकिन्छ। समशीतोष्ण सामुद्रिक हावापानी दुवै गोलार्धको ३०°–४५° अक्षांशको पश्चिमी सामुद्रिक क्षेत्रमा पाइन्छ र यहाँ ग्रीष्ममा १५°C र हिउँदमा ५°C तापक्रम रहन्छ भने वार्षिक वर्षा ७५–१५० से.मि. सम्म बाह्रै महिना बराबर परिरहन्छ। भूमध्यसागरीय हावापानी पनि लगभग उस्तै अक्षांशमा (३०–४५°) महाद्वीपको पश्चिमी भागमा पाइन्छ तर यहाँ ग्रीष्ममा औसत २७°C र हिउँदमा १०°C तापक्रम रहन्छ र वार्षिक वर्षा जम्मा ४०–५० से.मि. मात्र हुन्छ, जुन मुख्यतः हिउँदमा मात्र हुन्छ (ग्रीष्म शुष्क हुन्छ)। यसरी समशीतोष्ण सामुद्रिक हावापानी वर्षभरि नै ओसिलो र वर्षायुक्त हुन्छ भने भूमध्यसागरीय हावापानी ग्रीष्ममा शुष्क र हिउँदमा मात्र वर्षायुक्त हुने भिन्न प्रकृतिको हुन्छ।

भूमध्यसागरीय हावापानीका क्षेत्रमा धेरै प्राचीन सभ्यता विकास हुनुका पछाडि त्यहाँको अनुकूल हावापानी नै मुख्य कारण रहेको देखिन्छ। यहाँ न धेरै गर्मी न धेरै जाडो हुने, ग्रीष्म र हिउँद गरी छुट्टाछुट्टै दुई स्पष्ट ऋतु हुने र उर्वर माटोमा फलफूल तथा अन्य बाली राम्ररी फल्ने भएकाले यहाँका बासिन्दालाई कृषि र बसोबासका लागि सहज वातावरण उपलब्ध थियो। साथै भूमध्यसागर आफैँ जलमार्गका रूपमा व्यापार र सांस्कृतिक आदानप्रदानको सहज माध्यम भएकाले यस क्षेत्रमा प्राचीन ग्रिक, रोमन जस्ता सभ्यताहरूको विकास र विस्तार हुन सहज भएको हुनुपर्छ। यसरी अनुकूल हावापानी, उर्वर भूमि र सामुद्रिक पहुँचको संयोजनले यस क्षेत्रलाई प्राचीन सभ्यताको केन्द्र बनाएको देखिन्छ।

सेन्ट लरेन्स र मन्चुरियाको हावापानी महाद्वीपको ४५° देखि ६०° अक्षांशमा पर्ने पूर्वी किनारमा पाइन्छ, खास गरी उत्तर अमेरिकाको सेन्ट लरेन्स नदीको आसपास र चीनको मन्चुरिया प्रायद्वीपमा। यहाँ न्यानो र चिसो सामुद्रिक धारको सङ्गम हुने भएकाले चक्रवाती वर्षा हुन्छ।

समशीतोष्ण मरुस्थलीय हावापानी क्षेत्रमा मानिसको जीवनशैली उन्नत हुन नसक्नुको कारण त्यहाँको कम वर्षा (वार्षिक जम्मा १०–२५ से.मि.) र सुख्खा, बलौटे जमिन हो। यस्तो अवस्थामा खेतीपाती कम हुन्छ र बढी मात्रामा पशुपालनमा मात्र निर्भर रहनुपर्ने भएकाले आर्थिक तथा जीवनस्तरमा विकास सीमित हुन्छ।

प्रेरिज र स्टेप्स क्षेत्रलाई दुग्धपेटी भनिनुको कारण त्यहाँ मुख्य रूपमा गाईपालन गरिनु हो। यी क्षेत्रका उर्वर घाँसे मैदानले गाईपालनका लागि उपयुक्त चारा उपलब्ध गराउने भएकाले त्यहाँ ठुलो मात्रामा व्यावसायिक गाईपालन गरी दुधजन्य पदार्थको उत्पादन गरिन्छ, जसका कारण यस क्षेत्रलाई दुग्धपेटीका रूपमा लिइन्छ।

• छओटा उपप्रदेशको अवस्थिति र तापक्रम-वर्षाको तथ्याङ्क • भूमध्यसागरीय हावापानीको फलफूल उत्पादन र 'विश्वको बगैंचा' उपमा • समशीतोष्ण तृणभूमिका घाँसे मैदानका स्थानीय नामहरू • समशीतोष्ण सामुद्रिक र भूमध्यसागरीय हावापानीबिचको तुलना • सेन्ट लरेन्स र मन्चुरियाको हावापानीको विशेषता • समशीतोष्ण मण्डलका ठुला औद्योगिक सहरहरू