शीत प्रदेश

यस अध्यायमा शीत प्रदेशको अवस्थिति, हावापानीको अवस्था, वनस्पति र त्यहाँको जनजीवनबारे एक यात्रा-विवरणको माध्यमबाट अध्ययन गरिन्छ। शीत प्रदेशअन्तर्गत साइबेरियाको टाइगा वन क्षेत्र र टुन्ड्रा प्रदेश गरी दुई प्रमुख भूभाग समेटिएका छन्। यो अध्याय SEE का लागि महत्त्वपूर्ण छ किनभने शीत प्रदेशको अक्षांशीय दायरा, टाइगा र टुन्ड्रा क्षेत्रको तापक्रम-वर्षा, वनस्पति तथा त्यहाँका आदिवासी (एस्किमो, इन्युट) को जीवनशैलीसम्बन्धी तथ्यहरू बारम्बार सोधिने विषय हुन्।

समग्रमा शीत प्रदेश ६०° देखि ९०° उत्तर र दक्षिण दुवै अक्षांशमा फैलिएको हुन्छ। यसअन्तर्गत साइबेरिया क्षेत्र ६०° देखि ७०° उत्तरी अक्षांशसम्म फैलिएको छ भने टुन्ड्रा प्रदेश ७०° देखि ९०° सम्मको अक्षांशको क्षेत्रमा पर्दछ।

यस क्षेत्रमा दिन र रातको लम्बाइमा धेरै अन्तर हुन्छ। ग्रीष्म ऋतुको समयमा दिन अत्यधिक लामा र हिउँद ऋतुमा दिन अत्यधिक छोटा हुन्छ। यस क्षेत्रमा ग्रीष्मको तापक्रम १२°C र हिउँदमा -१३°C भन्दा कम हुन्छ। चक्रवातका कारणले यहाँ वार्षिक वर्षा ४० देखि ५० से.मि.सम्म हुन्छ। तापक्रम कमी भएका कारण माटो सधैं भिजेको हिलो (bog soil) हुन्छ।

ठुला र अग्ला वनस्पति नपाइने यहाँ नेपालको उत्तरी क्षेत्रमा जस्तो नरम काठयुक्त होचा रुखको कोणधारी घना जङ्गलको क्षेत्र रहेको छ, जसलाई टाइगा जङ्गल (Taiga) भनिन्छ। यस्तो विशाल वनजङ्गलको क्षेत्र समानान्तर रूपमा क्यानाडा र अलस्कासम्म फैलिएको छ।

टाइगा वनजङ्गलको आर्थिक महत्व धेरै छ किनकि कागज बनाउन चाहिने अर्ध तरल पदार्थ Pulp यही वनस्पतिबाट तयार पारिन्छ। कृषि कार्य कम हुने यस क्षेत्रका मानिसको मुख्य पेसा वनपैदावारमा आधारित नरम काठको व्यवसाय (Lumbering) हो।

यस क्षेत्रका मानिसको जीवन कठिन रहेको छ। जाडो अधिक हुने र हिउँ परिरहने भएकाले काठबाट घर बनाई बस्दछन्। त्यसैले जनसङ्ख्या अत्यन्त कम रहेको छ। तर पर्यटकका लागि सुविधायुक्त ठुला होटेल र होमस्टेको राम्रो व्यवस्था रहेको छ। रुसको सुदूर उत्तरी क्षेत्र अर्थात् पृथ्वीको उत्तरी ध्रुवको करिब ८०° अक्षांशको सेरोफेरोमा नेपालको हिमाली शृङ्खलामा जस्तै वर्षैभरि हिउँ जमिरहन्छ।

७०° देखि ९०° सम्मको अक्षांशको क्षेत्रलाई टुन्ड्रा प्रदेश भनिन्छ। यहाँ ग्रीष्मको तापक्रम १०°C सम्म रहन्छ भने हिउँदमा सधैंभरि ०°C भन्दा तल रही -४५°C सम्म तापक्रम पुग्छ। यहाँ अत्यन्त चिसो र सुक्खा ध्रुवीय वायु चलायमान हुन्छ। वार्षिक वर्षा २५ से.मि. भन्दा कम हुन्छ।

त्यहाँ भूयाउ, काई, लेउ जस्ता केही वनस्पति ग्रीष्म समयमा मात्र देखा पर्दछन्। मानिसको स्थायी बसोबास अत्यन्त न्यून रहेको छ।

यहाँ फिरन्ते आदिवासी एस्किमो र इन्युट जातका मानिस बसोबास गर्दछन्। ती मानिसले हिउँदमा पाइने सिल माछा, हिम भालुको सिकार गरेर जीविकोपार्जन गर्दछन्। जनावरका छाला र चराका प्वाँखबाट लुगा र पाल बनाई उपयोग गरेको पाइन्छ। यिनीहरू बस्ने घर हिउँको हुन्छ जसलाई इग्लु भनिन्छ। कतै जनावरको छालाबाट पनि अस्थायी घर बनाइन्छ जसलाई ट्युपिक्स भनिन्छ। यस क्षेत्रका केही ठाउँमा छ महिना दिन र छ महिना रात पर्छ।

उत्तरी ध्रुवीय क्षेत्रमा साइबेरिया, उत्तरी क्यानाडा र अलस्कामा टाइगा वन तथा त्यहाँका आदिवासीको बसोबास पाइन्छ, जहाँको जीवनशैली अलिक विकसित र आधुनिकताले प्रभाव पारेको पाइन्छ। दक्षिणी ध्रुवमा भने अन्टार्टिका रहेको छ, जहाँ अति विषम हावापानीका कारण मानव बस्ती छैन तर त्यहाँ पेन्गुइन चरा पाइन्छ।