Every question in this chapter, answered and explained — step-by-step solutions drawn live from the chapter library across 3 question sections.
शीत प्रदेशको अवस्थिति उल्लेख गर्नुहोस्।
समग्रमा शीत प्रदेश ६०° देखि ९०° उत्तर र दक्षिण दुवै अक्षांशमा फैलिएको हुन्छ। यसअन्तर्गत साइबेरिया क्षेत्र ६०° देखि ७०° उत्तरी अक्षांशसम्म पर्दछ भने ७०° देखि ९०° सम्मको अक्षांशको क्षेत्रलाई टुन्ड्रा प्रदेश भनिन्छ।
टाइगा भनेको के हो? यसको महत्व बुँदागत रूपमा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
नरम काठयुक्त होचा रुखको कोणधारी घना जङ्गललाई टाइगा जङ्गल भनिन्छ, जुन मुख्यतया साइबेरिया, क्यानाडा र अलस्कासम्म समानान्तर रूपमा फैलिएको छ। टाइगाको महत्व निम्नानुसार छ। १. कागज बनाउन चाहिने अर्ध तरल पदार्थ Pulp यही वनस्पतिबाट तयार पारिन्छ। २. नरम काठको व्यवसाय (Lumbering) यस क्षेत्रका मानिसको मुख्य पेसा हो, जसले आर्थिक गतिविधि धान्छ। ३. कृषि कार्य कम हुने यस क्षेत्रमा वनजङ्गल नै मुख्य आर्थिक आधार हो। ४. यसले वन्यजन्तुको बासस्थानको रूपमा पनि महत्व राख्छ।
अति चिसो ठाउँ हुँदा पनि टुन्ड्रा प्रदेशका आदिवासीहरू हिउँकै घर इग्लुमा बस्छन्, किन? कारण दिनुहोस्।
टुन्ड्रा प्रदेशका आदिवासीहरू अति चिसो ठाउँ हुँदा पनि हिउँकै घर इग्लुमा बस्नुको कारण त्यस क्षेत्रमा घर निर्माणका लागि काठ वा अन्य निर्माण सामग्री उपलब्ध नहुनु हो, किनभने त्यहाँ ठुला वनस्पति नै पाइँदैनन् (त्यहाँ भूयाउ, काई, लेउ जस्ता साना वनस्पति मात्र ग्रीष्ममा देखा पर्छन्)। यसको विपरीत हिउँ भने त्यहाँ प्रशस्त मात्रामा र सजिलै उपलब्ध हुने भएकाले आदिवासीले यसैलाई निर्माण सामग्रीका रूपमा प्रयोग गर्दछन्। साथै हिउँले शीत नियन्त्रण गरी घरभित्र तुलनात्मक रूपमा न्यानो राख्न मद्दत गर्ने भएकाले पनि इग्लु त्यस चरम जलवायुमा उपयुक्त आवासीय समाधान मानिन्छ।
शीत प्रदेशको अति उत्तरी र दक्षिणी केही भागमा छ महिना दिन र छ महिना रात हुन्छ। के कारणले यस्तो भएको होला?
शीत प्रदेशको अति उत्तरी (उत्तरी ध्रुव नजिक) र दक्षिणी (दक्षिणी ध्रुव नजिक) केही भागमा छ महिना दिन र छ महिना रात हुनुको कारण पृथ्वीको धुरी झुकेको अवस्थामा सूर्यको परिक्रमा गर्नु हो। पृथ्वीको धुरी झुकेको हुनाले वर्षको केही महिना उत्तरी ध्रुवीय क्षेत्र सूर्यतर्फ फर्किरहन्छ (जहाँ लगातार दिन हुन्छ) र त्यही अवधिमा दक्षिणी ध्रुवीय क्षेत्र सूर्यबाट विपरीत दिशामा पर्ने भएकाले त्यहाँ लगातार रात हुन्छ। वर्षको अर्को आधा भागमा यो अवस्था उल्टिन्छ। यसैले ध्रुवीय क्षेत्रका केही भागमा लगातार छ महिना दिन र छ महिना रात पर्ने गर्दछ।
साइबेरिया र टुन्ड्रा प्रदेशको तापक्रममा के फरक छ?
साइबेरिया क्षेत्रमा ग्रीष्मको तापक्रम १२°C र हिउँदमा -१३°C भन्दा कम हुन्छ भने टुन्ड्रा प्रदेशमा ग्रीष्मको तापक्रम १०°C सम्म रहन्छ र हिउँदमा सधैंभरि ०°C भन्दा तल रही -४५°C सम्म पुग्छ। यसरी टुन्ड्रा प्रदेश साइबेरियाभन्दा अझ बढी चिसो हुन्छ।
एस्किमो र इन्युट जातिको जीविकोपार्जनको मुख्य आधार के हो?
एस्किमो र इन्युट जातिको जीविकोपार्जनको मुख्य आधार सिकार हो। ती मानिसले हिउँदमा पाइने सिल माछा र हिम भालुको सिकार गरेर जीविकोपार्जन गर्दछन्। साथै जनावरका छाला र चराका प्वाँखबाट लुगा र पाल बनाई उपयोग गर्दछन्।
उत्तरी ध्रुव र दक्षिणी ध्रुव (अन्टार्टिका) को हावापानी तथा मानव बसोबासमा के भिन्नता छ?
उत्तरी ध्रुवीय क्षेत्र (साइबेरिया, उत्तरी क्यानाडा, अलस्का) मा टाइगा वन पाइने र त्यहाँ आदिवासीको बसोबास रहेको छ, जहाँको जीवनशैली अलिक विकसित र आधुनिकताले प्रभाव पारेको छ। दक्षिणी ध्रुवमा भने अन्टार्टिका रहेको छ, जहाँ अति विषम हावापानीका कारण मानव बस्ती छैन तर पेन्गुइन चरा पाइन्छ। यसरी उत्तरी ध्रुवमा सीमित मानव बसोबास भए पनि दक्षिणी ध्रुवमा भने मानव बस्ती नै छैन।
SEE का लागि अति महत्वपूर्ण क्षेत्र
• शीत प्रदेशको अक्षांशीय दायरा र साइबेरिया-टुन्ड्राको विभाजन • टाइगा जङ्गलको प्रकृति र आर्थिक महत्व (Pulp, Lumbering) • टुन्ड्रा प्रदेशको तापक्रम, वर्षा र वनस्पति • एस्किमो/इन्युट जातिको जीवनशैली, इग्लु र ट्युपिक्स • उत्तरी र दक्षिणी ध्रुवको तुलना • ध्रुवीय क्षेत्रमा छ महिना दिन/रात हुने खगोलीय कारण