दक्षिण अमेरिका महादेश

यस अध्यायमा दक्षिण अमेरिका महादेशको अवस्थिति, भौगोलिक अवस्था, हावापानी, वनस्पति तथा सामाजिक आर्थिक क्रियाकलापबारे अध्ययन गरिन्छ। यो अध्याय SEE का लागि महत्त्वपूर्ण छ किनभने महादेशको अवस्थिति, क्षेत्रफल, एन्डिज पर्वत माला, अमेजन बेसी, विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रको हावापानी र वनस्पति तथा युरोपेली उपनिवेशको प्रभावसम्बन्धी तथ्यहरू बारम्बार सोधिने विषय हुन्।

दक्षिण अमेरिकाको अधिकांश भूभाग दक्षिण र पश्चिमी गोलार्धमा पर्दछ। यो महादेश १२° उत्तरी अक्षांशदेखि ५५° दक्षिणी अक्षांश र ३५° पश्चिमी देशान्तरदेखि ८०° पश्चिमी देशान्तरसम्म फैलिएको छ। यसको क्षेत्रफल १,७८,४०,००० वर्ग कि.मी. रहेको छ। यो कूल विश्व भूक्षेत्रको ११.९६ प्रतिशत ओगटेको चौथो ठुलो महादेश हो। यो महादेशको पूर्वमा आन्ध्र महासागर, पश्चिममा प्रशान्त महासागर, उत्तरमा उत्तर अमेरिका र दक्षिणमा कुमेरु महासागर रहेका छन्। पानामा नहरले यो महादेशलाई उत्तर अमेरिकाबाट छुट्याउँछ।

दक्षिण अमेरिका महादेशको उत्तरी भूभागमा भूमध्य रेखा पर्छ। यो महादेशको पश्चिमपट्टि उत्तरदेखि दक्षिणसम्म फैलिएको एन्डिज पर्वत माला रहेको छ। विश्वकै सबैभन्दा लामो यो पर्वत माला (७,००० कि.मि.) दक्षिणमा चिलीदेखि उत्तरमा भेनेजुयलासम्म फैलिएको छ। एन्डिज पर्वत मालाको सबैभन्दा अग्लो हिमाल अकान्तकागुवा (६,९६० मि.) हो। यस पर्वत मालामा उच्च समस्थलीसमेत रहेका छन्। सर्वाधिक उचाइमा रहेको टिटिकाका ताल पनि यस पर्वतमालामा रहेको छ। यो पर्वतमाला भूकम्प र ज्वालामुखीका दृष्टिले प्रकोपयुक्त क्षेत्र हो।

दक्षिण अमेरिका महादेशको पूर्वी भागमा पुरानो कडा चट्टानयुक्त ब्राजिलियन उच्चभूमि छ। पूर्वोत्तर क्षेत्रमा गायनाको उच्चभूमि पर्छ। महादेशको पश्चिमको एन्डिज र पूर्वी उच्चभूमिका बिचमा संसारकै सबैभन्दा ठुलो नदी अमेजन तथा ओरिन्को नदीले बनाएको विशाल मैदानी क्षेत्र छ। मध्य क्षेत्रमा पाराना, पाराग्वे र उरुग्वे नदीले बनाएको निम्न भूमि छ, जसलाई ग्रान चाको निम्न भूमि भनिन्छ। ब्राजिल मध्य भागमा मटोग्रसो उच्च समस्थली पर्दछ। पम्पास भनिने घाँसे मैदान क्षेत्र पनि यहीँबिचमा रहेको छ। यो महादेशको सुदूरदक्षिण पूर्वी क्षेत्रमा चिसो पाटागोनिया मरुभूमि छ, जुन उच्च भूमि पनि हो। भेनेजुयलाको उत्तरी क्षेत्रमा संसारको सबैभन्दा अग्लो एन्जेल फरना (९७९ मि.) अवस्थित छ। त्यस्तै चिलीको उत्तर पश्चिमी भागमा अटाकामा मरुभूमि पर्छ। जम्मा १४ देश रहेको यस महादेशमा बोलिभिया र पाराग्वे भूपरिवेष्टित राष्ट्र हुन्।

यसरी यो महादेशमा हावापानीको विविधता रहेको छ।

अमेजन बेसी क्षेत्रमा गरम आर्द्र हावापानी हुनाले घना उष्ण सदाबहार जङ्गल रहेको छ। सेल्भास भनिने यो संसारकै सबैभन्दा विस्तृत क्षेत्रमा फैलिएको जङ्गल हो। यो क्षेत्रको जङ्गलमा कडा काठका अग्ला वनस्पति पाइन्छन्। पूर्वोत्तर क्षेत्रको उच्चभूमिमा प्रशस्त घाँस पाइन्छ। मध्य र दक्षिण पूर्वी क्षेत्रमा पम्पास भनिने घाँसे मैदानको क्षेत्र छ। मरुस्थलीय क्षेत्रहरू वनस्पतिविहीन छन्; कतैकतै क्याक्टस प्रजातिका वनस्पति पाइन्छन्।

इतिहासमा लामो समयसम्म युरोपेली उपनिवेशबाट गुज्रिएको दक्षिण अमेरिका महादेशको सामाजिक आर्थिक क्रियाकलाप युरोपबाट प्रभावित रहेको देखिन्छ। अमेजन बेसीमा प्रारम्भिक जीवनशैलीका रेड इन्डियनहरू बस्छन्। युरोपबाट स्पेनिस र पोर्चुगालीहरू बसाइँ सरी दक्षिण अमेरिका पुगेका थिए। तिनीहरूले दक्षिण अमेरिकाका आदिवासीलाई परास्त गरी त्यहाँको इन्का सभ्यता लोप गराई आफ्नो शासन सत्ता स्थापित गरेका थिए।

विभिन्न अवसरको खोजीमा मानिस मध्य क्षेत्रबाट महादेशको किनार क्षेत्र र ठुला सहरमा बसाइँ सरिरहेका छन्। तसर्थ पूर्वी किनार क्षेत्रमा जनआवादी निकै घना छ भने मध्यक्षेत्रमा जनशक्तिको अभाव छ। ब्राजिल संसारमा सबैभन्दा धेरै मात्रामा कोका, कफी र उखु उत्पादन गर्ने राष्ट्र हो। अर्जेन्टिनामा प्रशस्त मात्रामा गहुँको उत्पादन हुन्छ। यहाँको पम्पासलगायत घाँसेमैदान क्षेत्रमा ठुलो सङ्ख्यामा भेडा तथा गाईवस्तु पालिन्छ। यहाँका भेडा मासुका लागि उपयुक्त मानिन्छन्, त्यसैले यहाँबाट युरोपेली मुलुकमा मासु निर्यात गरिन्छ। एन्डिज पर्वतीय क्षेत्रमा आदिवासीले लामा (Lhama) जातका भेडा पाल्छन्। यहाँका भेडा मासु र ऊनका लागि प्रयोग हुन्छन् भने भारी बोकाउन पनि प्रयोग हुँदै आएका छन्। पर्वतीय क्षेत्रमा पशुपालनका साथै पर्यटन कार्य पनि फस्टाउँदो छ।

तामा, फलाम, सुन, आल्मुनियम, पेट्रोल, हिरा, कोइला आदि यो महादेशमा पाइने खनिज हुन्। अटाकामा मरुभूमिमा विशाल सुनखानी रहेको छ र त्यहाँ सुनको उत्खनन गर्न बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरू संलग्न छन्। यो महादेशको अधिकांश व्यापार युरोपसँग हुन्छ। यहाँका मानिसले रोमन क्याथोलिज्म, प्रोटेस्टेन्ट क्रिस्चियन, हिन्दु र इस्लाम धर्म मान्छन्। युरोपेली उत्पत्तिका पुर्तगाली, रेड इन्डियन, निग्रो, म्युलेटोस, मेस्टिजोस आदि यहाँका प्रमुख जाति हुन्।