नक्सा कार्य

यस अध्यायमा नक्साको अर्थ, यसका आधारभूत तत्त्व, नक्सा बनाउने विभिन्न विधि तथा नक्सामा प्रयोग हुने सङ्केत चिन्हहरूबारे अध्ययन गरिन्छ। नक्सा भौगोलिक र राजनीतिक तथ्यलाई सहज रूपमा बुझ्ने महत्त्वपूर्ण माध्यम हो। यो अध्याय SEE का लागि महत्त्वपूर्ण छ किनभने नक्साको परिभाषा, आधारभूत तत्त्व, कार्टोग्राफीको अर्थ, नक्सा बनाउने विभिन्न विधि र नक्सामा प्रयोग हुने सङ्केत चिन्हहरू बारम्बार सोधिने विषय हुन्।

पृथ्वीको कुनै अंश वा पूरै भाग कागज वा अन्य वस्तुमा निश्चित नापसहित उतारिएको आकृतिलाई नक्सा भनिन्छ। नक्सा भौगोलिक तथा राजनीतिक तथ्यहरूको प्रस्तुति पनि हो। दिशा, सङ्केत र स्केल वा नापो नक्साका तीन आधारभूत तत्त्व हुन्। खुला हातले कोर्ने नक्सामा दिशा र सङ्केत मात्र देखाउन सकिन्छ तर नापोको प्रयोग गर्न सकिँदैन।

नक्सामा सङ्केतका सहायताले विभिन्न तथ्य र तथ्याङ्कलाई सहज ढङ्गबाट प्रस्तुत गरिएको हुन्छ। सिमाना, भौगोलिक स्वरूप, उचाइ, वनस्पति, बस्ती, खनिज, वन, माटो, जनसङ्ख्या वितरण, धार्मिक स्थल र सम्पदा, बाली र उत्पादन, विकासका पूर्वाधार आदि नक्सामा देखाउन सकिन्छ। वर्तमान समयमा भौगोलिक सूचना र तथ्याङ्कको प्रस्तुतिका लागि नक्सा बनाउने सिप सबैका लागि आवश्यक छ। नक्सा बनाउने सिपलाई कार्टोग्राफी भनिन्छ। नक्सामा यसको शीर्षक, उत्तर दिशा, सङ्केत चिन्ह, नापो राख्नुपर्छ। यसबाट प्रवाहित हुने सूचना तथ्याङ्क र स्केलका आधारमा नक्साको विभाजन गरिन्छ। नक्सामा प्रयोग गरिने सङ्केत चिन्ह अन्तर्राष्ट्रिय प्रचलनमा आएको हुनुपर्छ।

नक्सा बनाउने विभिन्न विधि र तरिका रहेका छन्। जिग्सअ, ग्राफिक, ट्रेसिङ, कार्बन कपी, स्वतन्त्र नक्साङ्कन आदि केही उदाहरण हुन्। प्रविधि र उपकरणको विकासले नक्सा निर्माणमा ठुलो फड्को मारेको देखिन्छ। तथापि स्वतन्त्र नक्सा कोर्ने विधि शिक्षण कार्यमा बढी प्रचलनमा रहेको छ।

यसरी पटक पटकको अभ्यासले नेपालको रेखाङ्कित नक्सा कोर्न सकिन्छ। ग्राफमा बक्स बनाएर पनि नक्सा उतार गर्न सकिन्छ। यस्तै तरिका अपनाएर विभिन्न महादेशका नक्सा पनि उतार्न सकिन्छ।

नक्सामा सङ्केतको प्रयोग गरिन्छ जसले विशेष अर्थ दिएका हुन्छन्। सङ्केतका माध्यमबाट नक्साको अध्ययन गर्न सकिन्छ। नक्साको प्रयोग र उपादेयता आजको विश्वमा बढ्दो क्रममा रहेको छ।