नक्सा कार्य

पृथ्वीको कुनै अंश वा पूरै भाग कागज वा अन्य वस्तुमा निश्चित नापसहित उतारिएको आकृतिलाई नक्सा भनिन्छ। नक्सा भौगोलिक तथा राजनीतिक तथ्यहरूको प्रस्तुति पनि हो। नक्साका आधारभूत तत्त्वहरू दिशा, सङ्केत र स्केल वा नापो गरी तीनओटा हुन्।

नक्सा बनाउने सिपलाई कार्टोग्राफी भनिन्छ। वर्तमान समयमा भौगोलिक सूचना र तथ्याङ्कको प्रस्तुतिका लागि नक्सा बनाउने यो सिप सबैका लागि आवश्यक मानिन्छ।

नक्साको उपयोगिता निम्नानुसार छ। नक्साले सिमाना, भौगोलिक स्वरूप, उचाइ, वनस्पति, बस्ती, खनिज, वन, माटो, जनसङ्ख्या वितरण, धार्मिक स्थल र सम्पदा, बाली र उत्पादन, विकासका पूर्वाधार जस्ता विविध तथ्य र तथ्याङ्कलाई सङ्केतका माध्यमबाट सहज ढङ्गबाट प्रस्तुत गर्न सक्छ। यसले भौगोलिक तथा राजनीतिक जानकारी छोटो समयमा र सजिलै बुझ्न मद्दत गर्छ। यही कारणले नक्साको प्रयोग र उपादेयता आजको विश्वमा बढ्दो क्रममा रहेको छ।

नक्सा कोर्ने विभिन्न विधिहरू निम्नानुसार छन्। १. स्वतन्त्र नक्साङ्कन विधि: वास्तविक नक्सालाई हेरेर कापीमा उतार्ने विधि, यसको वास्तविक स्केल हुँदैन। २. टेम्प्लेट विधि: नक्सालाई बाक्लो कागज वा काठमा उतारेर काटेर बनाइने विधि, दृष्टिविहीन बालबालिकाका लागि उपयोगी। ३. ग्राफिक विधि: वास्तविक नक्सामाथि ग्राफ गरी आकार-प्रकार-फैलावटका आधारमा उतार्ने विधि। ४. कार्बन विधि: कार्बन पेपर राखी सिसाकलमले कोरेर मुनिको कागजमा नक्सा छाप्ने विधि। ५. ट्रेसिङ विधि: वास्तविक नक्सामाथि ट्रेसिङ पेपर राखी छापेर बनाउने विधि। ६. जी.पी.एस. विधि: जी.पी.एस. उपकरणको सहायताले सर्वेक्षण गरी नक्सा बनाउने विधि। ७. जी.आई.एस. विधि: कम्प्युटर सफ्टवेरको सहायताले भुउपग्रह तस्बिरका आधारमा नक्सा बनाउने विधि। यीमध्ये शिक्षण कार्यमा स्वतन्त्र नक्सा कोर्ने विधि बढी प्रचलनमा रहेको छ।

नक्सा र चित्रबिचको भिन्नता निम्नानुसार छ। नक्सा निश्चित नापो (स्केल), दिशा र अन्तर्राष्ट्रिय प्रचलनका सङ्केत चिन्ह प्रयोग गरी पृथ्वीको वास्तविक भौगोलिक तथा राजनीतिक तथ्यलाई यथार्थपरक रूपमा देखाउँछ। चित्र भने कलाकारको कल्पना वा अवलोकनमा आधारित स्वतन्त्र रेखाचित्र हो, जसमा निश्चित स्केल, दिशा वा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्केत चिन्हको बाध्यता हुँदैन र यसले वास्तविक भौगोलिक यथार्थतालाई हुबहु देखाउनुपर्छ भन्ने पनि छैन। यसरी नक्सा वैज्ञानिक र नापोमा आधारित हुन्छ भने चित्र कलात्मक र स्वतन्त्र अभिव्यक्तिमा आधारित हुन्छ भन्ने नै मुख्य भिन्नता हो।

जी.पी.एस. (GPS) एउटा उपकरण हो जसको सहायताबाट सर्वेक्षण गरी नक्सा निर्माण कार्यमा प्रयोग गरिन्छ। जी.आई.एस. (GIS) भने कम्प्युटरमा नक्सा बनाउने एक सफ्टवेर हो, जसको सहायताबाट भुउपग्रहबाट खिचिएको तस्बिरका आधारमा नक्सा बनाइन्छ। यसरी जी.पी.एस. सर्वेक्षणसम्बन्धी उपकरण हो भने जी.आई.एस. नक्सा प्रशोधन र निर्माणसम्बन्धी सफ्टवेर हो।

नेपालको नक्सा कोर्दा पश्चिम उत्तरबाट बाहिर निस्केका चुच्चे भागहरू क्रमशः लिपुलेक, लिम्पियाधुरा, मुस्ताङ, लाङटाङ, गौरीशङ्कर, सगरमाथा र कञ्चनजङ्घा रहेका छन्।

नक्सामा राजधानी जनाउने सङ्केत चिन्ह वृत्तभित्र थोप्लो हो भने शहर जनाउने सङ्केत चिन्ह सामान्य थोप्लो हो।

• नक्साको परिभाषा र आधारभूत तत्त्व • कार्टोग्राफीको अर्थ • नक्सा बनाउने सात विधि (स्वतन्त्र नक्साङ्कन, टेम्प्लेट, ग्राफिक, कार्बन, ट्रेसिङ, जी.पी.एस., जी.आई.एस.) • नेपालको नक्सा कोर्ने चरण र चुच्चे भागहरू • नक्सामा प्रयोग हुने सङ्केत चिन्ह र तिनको अर्थ • नक्सा र चित्रबिचको भिन्नता