दोस्रो विश्वयुद्ध र यसका कारण

प्रथम विश्वयुद्धको अन्त्यमा गरिएको भर्सेलिजको सन्धिले युद्धमा पराजित भएका राष्ट्रहरूमध्ये विशेष गरी जर्मनीको अपमान गरेको थियो। जर्मनीमाथि लगाइएका विभिन्न प्रतिबन्धले जर्मनीलाई नराम्रोसँग चिढ्याएको थियो र उसले बदला लिन चाहन्थ्यो। जर्मनीलाई उक्साउने रुसको नीति र जापानको बढ्दो महत्त्वाकांक्षाले गर्दा पहिलो विश्वयुद्ध अन्त्य भएको २० वर्ष नौ महिनापछि अर्को भयानक युद्ध — दोस्रो विश्वयुद्ध — सुरु भयो। यस अध्यायमा दोस्रो विश्वयुद्ध हुनुका कारणहरू र यसको घटनाक्रम अध्ययन गरिन्छ। SEE का लागि यो अध्याय अति महत्वपूर्ण छ किनभने यसले विश्व इतिहासको सबैभन्दा ठूलो र विनाशकारी युद्धको पृष्ठभूमि बुझ्न सघाउँछ।

२८ जुन १९१९ मा भएको भर्सेलिजको सन्धिबाट जर्मनीको अपमान भएसँगै उसमा प्रतिशोधको भावना उब्जेको थियो। यसैलाई लिएर जर्मनीमा तानाशाह हिटलरको उदय भयो। उनले जर्मनीको सैन्य शक्ति विस्तार गर्नुका साथै युद्ध सामग्रीको पनि वृद्धि गरे। भर्सेलिजको सन्धिमार्फत जर्मन सेनाबाट मुक्त राखिएको राइनल्यान्डमा सन् १९३६ मा आफ्नो सेना पुनः पठाए। यसरी जर्मनीले यो सबै गरिरहँदा बेलायत तथा फ्रान्सले जर्मनीलाई उक्साए भने राष्ट्रसङ्घलाई जर्मनीका गतिविधि नियन्त्रण गर्न दबाब दिए। यसरी उनीहरूको दोहोरो चरित्र र जर्मनीको सन्धि विपरीत गतिविधिलाई राष्ट्रसङ्घले नियन्त्रण गर्न सकेन। अन्ततः यो नै दोस्रो विश्वयुद्धको प्रमुख कारण बन्न पुग्यो।

सदस्य राष्ट्रहरूले राष्ट्रसङ्घको नियमको उल्लङ्घन गर्दा पनि उसले तिनीहरूलाई नियन्त्रण गर्न सकेन। प्रथम विश्वयुद्धको सफलताबाट हौसिएको जापानले आफ्नो साम्राज्यको विस्तार गर्ने सपनाअनुसार सन्धि विपरीत चीनको मन्चुरियामा आक्रमण गरी कब्जा गर्‍यो र सन् १९३३ मा राष्ट्रसङ्घको सदस्यता त्याग गर्‍यो। त्यसै गरी सन् १९३६ मा इटालीले इथियोपिया कब्जा गर्‍यो। जर्मनीले पनि राष्ट्रसङ्घ त्यागी अस्ट्रिया तथा चेकोस्लोभाकियामाथि आक्रमण गरी नियन्त्रणमा लियो। रुसले फिनल्यान्ड कब्जा गर्‍यो। यी सम्पूर्ण गतिविधिमाथि राष्ट्रसङ्घले नियन्त्रण गर्न सकेन र असफल सावित भयो। यसरी राष्ट्रसङ्घको असफलता नै दोस्रो विश्वयुद्धको कारण बन्न पुग्यो।

प्रथम विश्वयुद्धको अन्त्यसँगै जर्मनीमा एडल्फ हिटलर, इटालीमा बेनिटो मुसोलिनी र स्पेनमा जनरल फ्रान्सिस्कोको फाँको जस्ता अधिनायकवादीहरूले सत्ता कब्जा गरे। तिनीहरूले अन्य राष्ट्रलाई चुनौती दिँदै आफ्नो सैनिक सङ्ख्यामा वृद्धि गरे भने हातहतियार निर्माण र सङ्कलनमा जोड दिए। आफ्ना नागरिकमा उग्रराष्ट्रवादी भावना जागृत गराए। हिटलरले जर्मनीका युवालाई अनिवार्य रूपमा सेनामा सामेल हुन आदेश दिए। उनीहरूको यसप्रकारको कार्यले गर्दा युरोपलगायत विश्वभर अविश्वास र आशङ्काको वातावरण पैदा भयो, जसले पुनः हतियार निर्माण गर्ने र सैन्य शक्ति वृद्धि गर्ने होडबाजी चलायो। यसको फलस्वरूप दोस्रो विश्वयुद्धको सुरुआत भयो।

प्रथम विश्वयुद्धमा मित्र राष्ट्रको पक्षमा रहेका इटाली र जापानले मित्र राष्ट्र गठबन्धन छोडेर जर्मनीसँग कम्युनिस्ट विरोधी गठबन्धन (Anti Communist Pact) गरे। यसको उद्देश्य रुसमा बढ्दै गएको साम्यवादी शक्तिको प्रभाव चीनतर्फ बढ्नबाट रोक्नु र रुसको शक्तिलाई कमजोर बनाउनु थियो। साम्यवादी व्यवस्थाका कारण रुसको आर्थिक अवस्थामा सुधार आएको बेलायत र फ्रान्सलाई डाहा भएको थियो, र उनीहरू यसलाई कमजोर बनाउन चाहन्थे। बेलायत आफ्नो विश्व प्रभुत्व गुम्ने त्रासमा भएका कारण भित्रभित्रै रुसको विरोधमा थियो। त्यस्तै अर्कोतिर अमेरिकासँग बेलायत, फ्रान्स, युगोस्लाभिया र रोमानियाको गठबन्धन भएको थियो, र पछि रुस पनि यसको सदस्य भयो। बेलायत र फ्रान्सको दोहोरो चरित्रले अपवित्र गठबन्धनलाई टेवा पुर्‍यायो। यो गुट-उपगुटले गर्दा राष्ट्रहरूबिच शङ्का र अविश्वासको वातावरण सिर्जना भयो र अन्त्यमा यसले युद्धको रूप लियो।

प्रथम विश्वयुद्ध चलिरहँदा रुसमा क्रान्ति सफल भई कम्युनिस्टहरूले सत्ता कब्जा गरेका थिए। रुसको प्रभाव विस्तारै युरोपेली मुलुक र अन्यत्र पनि पर्न थाल्यो, जसले फ्रान्स र बेलायतमा चिन्ता थप्यो। बेलायत आफ्नो साम्राज्य समाप्त हुने त्रासमा थियो। उसले जर्मनीको गठबन्धनले रुसमा आक्रमण गरोस् र उसको शक्ति क्षीण होस् भन्ने चाहन्थ्यो। यो तुष्टीकरणको नीतिलाई फ्रान्सले पनि साथ दिएको थियो।

सन् १९३६ मा भएको स्पेनको आन्तरिक युद्धलाई दबाउन जनरल फ्रान्सिस्कोले सेना परिचालन गरे भने इटाली र जर्मनीले फ्रान्सिस्कोको उक्त कार्यलाई सहयोग गरे। यस घटनामा जर्मन र इटालीले आफ्नो सैन्य शक्ति र हतियारको परीक्षण गर्ने अवसर प्राप्त गरे। फ्रान्सिस्कोले आफ्नो गृह युद्धलाई दबाउन सफल भए र स्पेन पनि जर्मनीको गुटमा सामेल भयो। यस घटनाले गर्दा धुरी राष्ट्रहरूको मनोबल बढ्न गयो, फलस्वरूप दोस्रो विश्वयुद्ध हुन पुग्यो।

प्रथम विश्वयुद्धका कारणले विश्वव्यापी आर्थिक सङ्कट निम्तिएको थियो, जसका कारण विश्वभरका मानिसमा निराशा, आक्रोश र असन्तोष बढ्दै गएको थियो। बढ्दो बेरोजगारीका कारण युवाहरू सेनामा भर्ती भए, जसका कारण राष्ट्रहरूले सैनिक शक्ति वृद्धि गर्ने अवसर पाए। तसर्थ बेरोजगारी र गरिबीको आक्रोश युद्धमा परिणत हुन पुग्यो।

भर्सेलिजको सन्धि उल्लङ्घन गरेको जर्मनीले सन् १९३९ मा उक्त सन्धिअनुरूप पोल्यान्डलाई दिइएको डानिजङ र पोलिस करिडोर फिर्ता माग्यो। पोल्यान्डले फिर्ता दिन अस्वीकार गर्‍यो। उता रुस र जर्मनीले पनि युद्ध भइहालेको अवस्थामा एक अर्कालाई आक्रमण नगर्ने र पोल्यान्डलाई कब्जा गरेर आपसमा बाँडेर लिने सहमति गरे। त्यसैअनुरूप १ सेप्टेम्बर १९३९ मा हिटलरले पोल्यान्डमाथि स्थल तथा हवाई आक्रमण गरे। यो घटनाले विधिवत् रूपमा दोस्रो विश्वयुद्धको सुरुआत भयो।