वित्तीय शिक्षा
अध्याय परिचय
यस अध्यायमा नेपाल राष्ट्र बैङ्कका प्रतिनिधि कृशला र विद्यार्थीहरूबीच भएको अन्तरक्रियात्मक छलफलमार्फत वित्तीय शिक्षाको अर्थ, यसको आवश्यकता र महत्त्व, नेपालमा वित्तीय शिक्षाका लागि भएका प्रयासहरू र नेपालको वित्तीय प्रणालीका बारेमा चर्चा गरिएको छ। दैनिक जीवनमा आम्दानी, खर्च, बचत र ऋणको व्यवस्थित परिचालन गर्न वित्तीय शिक्षा किन आवश्यक छ भन्ने कुरा यस अध्यायको मुख्य विषयवस्तु हो। SEE परीक्षाका दृष्टिले वित्तीय शिक्षाको अर्थ, महत्त्व, नेपालको वित्तीय प्रणाली र ऋणसम्बन्धी सावधानी अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छन्।
वित्तको अर्थ
साधारणतया वित्त भन्नाले धनमाल, सम्पत्ति वा जायजेथा भन्ने बुझिन्छ। यसअन्तर्गत विशेष गरी मुद्राको कारोबार पर्छ।
वित्तीय शिक्षाको अर्थ
प्रत्येक व्यक्तिले आफूसँग भएको आर्थिक तथा वित्तीय साधनको महत्त्व बुझी सोहीअनुसारको उचित व्यवस्थापन गर्न सक्ने ज्ञान तथा सिपलाई वित्तीय शिक्षा वा वित्तीय साक्षरता भनिन्छ। हरेक मानिसको जीवनमा बिरामी, दुर्घटना, प्राकृतिक प्रकोप जस्ता विभिन्न समस्या आइपर्छन् र यी समस्या समाधान गर्न खर्च गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यस्तै छोराछोरीको पढाइ, घर खर्च र विभिन्न किसिमका सामान खरिदका लागि पनि खर्च गर्नुपर्ने हुन्छ। यस्ता खर्च टार्न र समस्या समाधान गर्न आम्दानी हुनु अति आवश्यक छ। आम्दानी, खर्च, बजेट व्यवस्थापन, बचत, ऋण आदि कुराको व्यवस्थित परिचालन गर्नका लागि आवश्यक ज्ञान, सिप तथा क्षमता नै वित्तीय शिक्षा हो।
वित्तीय शिक्षाको आवश्यकता र महत्त्व
विश्व बैङ्कको प्रतिवेदनअनुसार नेपालमा हाल वित्तीय साक्षरताको अवस्था करिब १८ प्रतिशत मात्र पुगेको देखिन्छ। त्यसैले सबै उमेर समूह, शैक्षिक योग्यता र आर्थिक अवस्थाका मानिसलाई वित्तीय शिक्षाको आवश्यकता रहेको छ।
- व्यक्तिलाई कमाउने, बचाउने, खर्च गर्ने, ऋण लिने र लगानी गर्ने जस्ता वित्तीय कारोबारका लागि सक्षम बनाउँछ।
- समुदायका सबै वर्गलाई सुखी र सुरक्षित भविष्यका लागि सघाउँछ।
- आर्थिक सम्पन्नताको बाटोतिर डोऱ्याउन मदत गर्छ।
- पैसाको महत्त्व बुझी त्यसको सही सदुपयोगबाट आर्थिक तथा सामाजिक सुरक्षा प्रदान गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
- व्यक्तिगत बजेट बनाई विवेकशील खर्च र नियमित बचत गर्न सिकाउँछ।
- आवश्यकताअनुसार ऋण प्राप्ति, समयमा कर्जा भुक्तानी, सुरक्षित लगानी र भविष्यको वित्तीय चुनौतीको सामना गर्न सक्षम बनाउँछ।
- बैङ्किङ सेवा उपयोग गरी धनको सुरक्षा र आर्थिक उन्नति गर्ने बारेमा ज्ञान दिन्छ।
- वित्तीय संस्थाको काम कर्तव्य र अधिकार, निक्षेप सङ्कलन प्रक्रिया, ऋण लिने-दिने प्रक्रिया आदिका बारेमा सचेत गराउँछ।
- ऋणको उपयोगबाट हुने फाइदा र दुरुपयोगबाट हुने बेफाइदाबारे जानकारी दिन्छ।
नेपालमा वित्तीय शिक्षाका लागि भएका प्रयासहरू
- बालबालिका तथा युवाहरूका लागि वित्तीय साक्षरता प्रदान गर्ने उद्देश्यले नेपाल राष्ट्र बैङ्कले विद्यालयमा 'नेपाल राष्ट्र बैङ्क भन्ने' कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ।
- वित्तीय साक्षरतासम्बन्धी सन्दर्भ सामग्री प्रकाशन र प्रसारण गरिएको छ।
- नेपाल राष्ट्र बैङ्कले 'बैङ्कसँगको नाता, हरेक नेपालीको बैङ्क खाता' भन्ने अभियान सञ्चालन गर्दै आएको छ।
- निजी स्तरबाट सञ्चालित विभिन्न वित्तीय संस्थाले पनि वित्तीय साक्षरतासम्बन्धी कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएका छन्।
- सञ्चारका विभिन्न माध्यमबाट वित्तीय शिक्षासम्बन्धी जनचेतनामूलक भिडियो प्रसारण हुने गरेको छ।
- विद्यालयमा विद्यार्थीलाई वित्तीय साक्षरता सम्बन्धमा सचेत गराउने उद्देश्यका साथ विद्यालय तहको पाठ्यक्रममा वित्तीय शिक्षासम्बन्धी विषयवस्तु समावेश गरिएको छ।
नेपालको वित्तीय प्रणाली
हाल नेपालमा वित्तीय प्रणालीअन्तर्गत केन्द्रीय बैङ्क, वाणिज्य बैङ्क, विकास बैङ्क, वित्त कम्पनी र लघुवित्त वित्तीय संस्था आदि सञ्चालित छन्। साथै बचत तथा ऋण सहकारी संस्था तथा लघुवित्तको कारोबार गर्ने गैरसरकारी सङ्घसंस्थाहरू पनि कार्यरत छन्।
| वित्तीय प्रणालीका अङ्ग | मुख्य काम |
|---|---|
| केन्द्रीय बैङ्क (नेपाल राष्ट्र बैङ्क) | सम्पूर्ण बैङ्कको बैङ्क, नोट निष्कासन गर्ने एकाधिकार, सरकारको आर्थिक सल्लाहकार, वाणिज्य बैङ्क तथा वित्तीय संस्था स्थापना गर्ने अनुमति प्रदान |
| वाणिज्य बैङ्क, विकास बैङ्क, वित्त कम्पनी, लघुवित्त वित्तीय संस्था | निक्षेपका रूपमा बचत सङ्कलन गर्ने, कर्जा प्रदान गर्ने |
| बचत तथा ऋण सहकारी संस्था र लघुवित्त गैरसरकारी सङ्घसंस्था | साना स्तरमा बचत र ऋणको कारोबार |
नेपाल राष्ट्र बैङ्क सम्पूर्ण बैङ्कको पनि बैङ्क हो, किनभने यसले सम्पूर्ण वाणिज्य बैङ्क तथा वित्तीय संस्था स्थापना गर्ने अनुमति प्रदान गर्छ। यस बैङ्कले नेपाल सरकारको आर्थिक सल्लाहकारका रूपमा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। नोट निष्कासन गर्ने एकाधिकार केन्द्रीय बैङ्कलाई मात्र रहेको छ। नेपालमा सञ्चालित सम्पूर्ण वित्तीय संस्थाले निक्षेपका रूपमा बचत सङ्कलन गर्ने, कर्जा प्रदान गर्ने जस्ता कार्य गर्दै आएका छन्। त्यस्तै गरी विप्रेषणबारे जनतालाई जानकारी दिने, विदेशी मुद्रा सटही गर्ने, सरकारी ऋणपत्रको कारोबार गर्ने, बैङ्क ग्यारेन्टी बस्ने जस्ता थुप्रै बैङ्किङ कारोबार पनि गर्छन्।
बैङ्क कर्जा तथा ऋण भुक्तानीसम्बन्धी ज्ञान
बैङ्क कर्जा तथा ऋणबारे ज्ञान हुनु पनि वित्तीय शिक्षाअन्तर्गत नै पर्छ। कुनै व्यवसाय सञ्चालन, आकस्मिक समस्या समाधान, सामाजिक कार्य, छोराछोरीको शिक्षादीक्षा र विभिन्न आर्थिक कारोबार गर्न विभिन्न वित्तीय संस्थाबाट ऋण लिन सकिन्छ।
- यस्तो ऋण निश्चित समयपछि साँवा ब्याजसहित फिर्ता गर्नुपर्छ।
- बैङ्क वा वित्तीय संस्थाबाट लिइएको ऋण समयमा तिर्न नसकेमा व्याजबाहेक हर्जनासहित बुझाउनुपर्छ।
- यस्तो अवस्थामा धितो लिलामी र कानुनी कारबाहीसमेत हुन सक्छ।
- समयमा ऋणको साँवा बुझाउन नसकेमा वित्तीय संस्थाको कालोसूचीमा पर्न सकिन्छ, जसले सामाजिक प्रतिष्ठामा आँच पुर्याउँछ र धितोसमेत जफत गरी लिलाम हुन सक्छ।
- त्यसैले अति आवश्यक कामका लागि मात्र ऋण लिनुपर्छ।
- ऋण लिइसकेपछि पनि समय समयमा किस्ता बुझाउने कामलाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ।
महत्वपूर्ण तथ्य
| विषय | तथ्य |
|---|---|
| नेपालको वित्तीय साक्षरताको अवस्था | करिब १८ प्रतिशत (विश्व बैङ्कको प्रतिवेदनअनुसार) |
| नेपालको केन्द्रीय बैङ्क | नेपाल राष्ट्र बैङ्क |
| नोट निष्कासन अधिकार | केवल केन्द्रीय बैङ्कलाई मात्र |
| विद्यालयमा सञ्चालित कार्यक्रम | 'नेपाल राष्ट्र बैङ्क भन्ने' कार्यक्रम |
| बैङ्क अभियान | 'बैङ्कसँगको नाता, हरेक नेपालीको बैङ्क खाता' |
महत्वपूर्ण शब्द तथा अर्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| वित्त | धनमाल, सम्पत्ति वा जायजेथा, विशेष गरी मुद्राको कारोबार |
| वित्तीय शिक्षा (वित्तीय साक्षरता) | आर्थिक तथा वित्तीय साधनको उचित व्यवस्थापन गर्न सक्ने ज्ञान तथा सिप |
| निक्षेप | वित्तीय संस्थामा सङ्कलन गरिने बचत रकम |
| कर्जा/ऋण | आवश्यकताका लागि वित्तीय संस्थाबाट लिइने रकम, जुन साँवा ब्याजसहित फिर्ता गर्नुपर्छ |
| कालोसूची | समयमा ऋण नतिर्नेको नाम राख्ने वित्तीय संस्थाको सूची |
| विप्रेषण | वैदेशिक रोजगारीमा गएकाले स्वदेशमा पठाउने रकम |
छिटो पुनरावृत्ति
- मुख्य परिभाषा: वित्त र वित्तीय शिक्षाको अर्थ।
- मुख्य तथ्य: नेपालको वित्तीय साक्षरता करिब १८ प्रतिशत; नेपाल राष्ट्र बैङ्क केन्द्रीय बैङ्क हो।
- मुख्य महत्व: बचत, खर्च, ऋण र लगानी व्यवस्थापनमा सक्षमता, आर्थिक तथा सामाजिक सुरक्षा।
- मुख्य प्रयास: विद्यालयमा वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम, बैङ्क खाता अभियान, पाठ्यक्रममा समावेश।
- मुख्य संरचना: केन्द्रीय बैङ्क, वाणिज्य बैङ्क, विकास बैङ्क, वित्त कम्पनी, लघुवित्त संस्था, सहकारी संस्था।
- मुख्य सावधानी: समयमा ऋण भुक्तानी नगरे कालोसूची र धितो लिलामीको जोखिम।
- महत्वपूर्ण शब्द: वित्त, वित्तीय शिक्षा, निक्षेप, कर्जा, कालोसूची, विप्रेषण।
परीक्षा अघि सम्झनुपर्ने कुरा
- नेपालको वित्तीय साक्षरता — करिब १८ प्रतिशत
- केन्द्रीय बैङ्क — नेपाल राष्ट्र बैङ्क
- नोट निष्कासन एकाधिकार — केन्द्रीय बैङ्कलाई मात्र
- समस्या (कम वित्तीय साक्षरता) — प्रमुख कारण: पर्याप्त जानकारी र सिपको अभाव
- समाधान — मुख्य उपाय: विद्यालयस्तरीय वित्तीय शिक्षा, बैङ्क खाता अभियान, जनचेतनामूलक कार्यक्रम
SEE परीक्षा टिप्स
- 'महत्त्व' सोधिएमा महत्त्वका बुँदा मात्र लेख्ने, परिभाषामा नअल्झिने।
- 'वित्तीय प्रणाली' सोधिँदा नेपालका वित्तीय संस्थाहरूको नाम र तिनको काम स्पष्ट लेख्ने।
- ऋण/कर्जासम्बन्धी प्रश्नमा फाइदा मात्र नभई नतिर्दा हुने जोखिम पनि उल्लेख गर्ने।
- लामो उत्तरमा बुँदागत रूपमा लेख्दा स्पष्ट र सजिलो बुझिने हुन्छ।
- घटना/केस स्टडी आधारित प्रश्नमा दिइएको प्रसङ्गसँग जोडेरै उत्तर लेख्ने, सामान्य व्याख्या नलेख्ने।