राजस्व

यस अध्यायमा शान्ता र कमल नामक विद्यार्थी र स्थानीय व्यवसायीबिचको संवादमार्फत राजस्वको अर्थ, कर र गैरकर राजस्वको भिन्नता, प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष करको अर्थ र उदाहरण, मूल्य अभिवृद्धि कर, अन्तःशुल्क, भन्सार महसुल जस्ता अवधारणा तथा कर तिर्नु किन नागरिकको कर्तव्य हो भन्नेबारे चर्चा गरिएको छ। SEE परीक्षाका दृष्टिले राजस्व, करका प्रकार र नागरिकको कर्तव्यसम्बन्धी अवधारणा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छन्।

सरकारले विभिन्न स्रोतहरूबाट गर्ने आम्दानीलाई राजस्व भनिन्छ। राजस्व कर र गैरकर गरी दुई प्रकारका हुन्छन्।

नागरिकले राज्यलाई कानुनबमोजिम अनिवार्य गर्नुपर्ने भुक्तानीलाई कर भनिन्छ। अर्थात् कुनै व्यक्ति, फर्म वा कम्पनीले कानुनले तोकेबमोजिम राज्यलाई तिर्नुपर्ने अनिवार्य भुक्तानी कर हो। करदाताले कर तिरेबापत प्रत्यक्ष लाभ प्राप्त गर्दैनन्, यद्यपि राज्यले करबाट प्राप्त रकम सार्वजनिक हित र लोककल्याणकारी कार्यका लागि खर्च गर्छ।

कानुनले तोकेका बाहेक अन्य स्रोतबाट प्राप्त हुने सरकारको आम्दानीलाई गैरकर राजस्व भनिन्छ। उपहार तथा अनुदान, शुल्क, दण्ड तथा जरिवाना, उत्तराधिकारी विहीन सम्पत्ती, सार्वजनिक सम्पत्ती आदि गैरकर राजस्वका स्रोत हुन्।

भार र असरका आधारमा कर प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष गरी दुई प्रकारका हुन्छन्।

एउटै व्यक्तिमा भार र असर पर्ने तथा एक पक्षबाट अर्को पक्षमा सार्न नसकिने करलाई प्रत्यक्ष कर भनिन्छ। आयकर, सम्पत्ती कर, भूमि कर, घर कर, सवारी कर आदि प्रत्यक्ष करका उदाहरण हुन्। प्रत्यक्ष कर धेरै आम्दानी हुँदा धेरै र कम आम्दानी हुँदा कम तिर्नुपर्ने भएकाले प्रगतिशील हुन्छन्। नेपालमा कुल राजस्वको सबैभन्दा ठुलो अंश प्रत्यक्ष करले ओगटेको छ।

कुनै पनि व्यक्ति वा संस्थालाई लगाइएको कर अर्को व्यक्ति वा संस्थामा सार्न सकिन्छ भने त्यस्तो करलाई अप्रत्यक्ष कर भनिन्छ। यस्तो कर सुरुमा एक व्यक्ति वा संस्थाले तिर्छ तर पछि उक्त कर रकम वा करको भार अरूमाथि सारिन्छ, अर्थात् जसले वस्तु तथा सेवा प्रयोग गर्छ उसैलाई यो करको भार पर्दछ। मूल्य अभिवृद्धि कर, बिक्री कर, अन्तःशुल्क, भन्सार महसुल आदि अप्रत्यक्ष करका उदाहरण हुन्। अप्रत्यक्ष कर सुविधाजनक हुनुका साथै लचकदार पनि हुन्छ। यस्तो प्रकारको करको दायरा फराकिलो हुन्छ र कर छली गर्न पनि सकिँदैन। निम्न आय भएका व्यक्तिले उपभोग गर्ने वस्तु तथा सेवामा कम कर र मध्यम तथा उच्च आय भएका व्यक्तिले उपभोग गर्ने वस्तु तथा सेवामा बढी कर लगाइने हुनाले यस्तो कर समन्यायमा आधारित हुन्छ।

वस्तु तथा सेवाको मूल्यमा वृद्धि हुँदा बढेको मूल्यमा लाग्ने करलाई मूल्य अभिवृद्धि कर भनिन्छ। यो वस्तु तथा सेवामा आधारित अप्रत्यक्ष कर हो। नेपालमा हाल १३ प्रतिशत मूल्य अभिवृद्धि कर कायम गरिएको छ। करको दायरा फराकिलो बनाउने र राजस्व चुहावट नियन्त्रण गर्ने यसको मुख्य उद्देश्य हो। वस्तु तथा सेवाको खरिद गर्दा अनिवार्य रूपमा मु.अ.क.(VAT) बिल लिएर सच्चा नागरिकको कर्तव्य पूरा गर्नुपर्छ।

देशभित्र उत्पादन भएका एवम् आयातित वस्तु तथा सेवामा लगाइने करलाई अन्तःशुल्क भनिन्छ। सुरुमा तोकिएका वस्तु तथा सेवाको देशभित्र हुने कारोबारमा यो कर लगाइने भएकाले अन्तःशुल्क भनिएको हो। अन्तःशुल्क लाग्ने वस्तुलाई मदिरा समूह, सुर्तीजन्य समूह र स्वयम् निकासी समूह गरी तीन समूहमा विभाजन गरिएको छ।

विदेशबाट आयात गरिने र विदेशमा निर्यात गरिने मालवस्तुहरूका लागि भन्सार बिन्दुमा कानुनबमोजिम लिइने करलाई भन्सार महसुल भनिन्छ। यसलाई राजस्व सङ्कलनको महत्त्वपूर्ण स्रोत मानिन्छ।

नेपालको संविधानअनुसार सङ्घीय सरकार, प्रदेश सरकार र स्थानीय सरकारले छुट्टाछुट्टै कर लगाउन सक्छन्।

हामी नागरिकसँग कर लिनु राज्यको अधिकार हो भने कर तिर्नु हामी नागरिकको कर्तव्य हो।