विश्वव्यापीकरण र स्थानीयकरण
अध्याय परिचय
यस अध्यायमा विश्वव्यापीकरण (भूमण्डलीकरण) र स्थानीयकरणको अर्थ, विश्वव्यापीकरणका पक्ष, महत्त्व र यसका सकारात्मक तथा नकारात्मक प्रभाव, त्यस्तै स्थानीयकरणको अर्थ र यसको महत्त्वबारे चर्चा गरिएको छ। एकातर्फ विश्वव्यापीकरणले देशहरूबिच सीमा नाघेर वस्तु, सेवा, पुँजी, प्रविधि, सूचना र मानिसको स्वतन्त्र प्रवाहलाई मान्यता दिन्छ भने अर्कोतर्फ स्थानीयकरणले स्थानीय सिप, संस्कृति र पहिचानको संरक्षणमा जोड दिन्छ। SEE परीक्षाका दृष्टिले विश्वव्यापीकरण र स्थानीयकरणको अर्थ, महत्त्व र विश्वव्यापीकरणका सकारात्मक-नकारात्मक प्रभाव अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छन्।
विश्वव्यापीकरणको अर्थ
'विश्व' र 'व्यापी' दुई शब्दको मिलनबाट विश्वव्यापी शब्द बनेको छ। विश्वव्यापी शब्दमा करण प्रत्यय लागेर विश्वव्यापीकरण बनेको हो। यसको शाब्दिक अर्थ विश्वभरि एक देशले अन्य देशमा वा जताततै भन्ने हुन्छ। कुनै पनि वस्तु तथा सेवाको विश्व परिवेशमा गरिने प्रयोग एवम् सञ्चालन प्रक्रिया विश्वव्यापीकरण हो। व्यापक दृष्टिकोणमा विश्वव्यापीकरण विश्व अर्थतन्त्र, संस्कृति र राजनीतिलाई जोड्ने एउटा प्रक्रिया हो। यसलाई अर्को शब्दमा भूमण्डलीकरण पनि भन्ने गरिन्छ।
परम्परागत रूपमा विश्वव्यापीकरण भन्नाले अर्थतन्त्रलाई जोड्ने प्रक्रिया हो भनी सीमित अर्थमा बुझ्ने गरिन्थ्यो। आधुनिक विश्वमा राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक, प्रशासनिक र सांस्कृतिकलगायतका सबै विषयमा साझा मूल्य मान्यता र प्रक्रियाको स्थापना गर्ने अभियान नै विश्वव्यापीकरण हो।
यसले देशहरूबिच वस्तु, सेवा, पुँजी, प्रविधि, सूचना र मानिसको सीमा विहीन रूपमा स्वतन्त्र प्रवाहलाई मान्यता दिने गर्दछ। विश्व बैङ्कले यसका प्रमुख तीन पक्षहरू व्यापार, वित्तीय प्रवाह र सूचना प्रविधिलाई जोड दिएको छ।
विश्वव्यापीकरणका पक्षहरू
- सामाजिक-सांस्कृतिक पक्ष
- आर्थिक पक्ष
- प्रशासनिक पक्ष
- प्राविधिक पक्ष
- राजनीतिक पक्ष
- सूचना तथा सञ्चार पक्ष
विश्वव्यापीकरणको महत्त्व
- 1यसले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई अन्तर्राष्ट्रियकरण गर्न मदत पुऱ्याउँछ।
- 2अर्थव्यवस्थालाई एक आपसमा आबद्ध बनाउन आयात र निर्यातलाई खुकुलो बनाउँछ।
- 3भन्सार दर घटाउने र व्यवस्थित बनाउँछ।
- 4राष्ट्रिय आय, बचत, उत्पादन र रोजगारी अभिवृद्धि गर्दछ।
- 5विश्व एक ग्राम भन्ने मान्यताका साथ सीमा विहीन समुदायको निर्माणमा जोड दिन्छ।
- 6सूचना तथा प्रविधिको विकास गराई विश्वव्यापी रूपमा सामाजिक सञ्जालमा आबद्ध गराउँछ।
- 7शासन पद्धतिमा लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यताको विकास गराउन मदत गर्दछ।
- 8सुशासन, विधिको शासन, मानव अधिकार, सामाजिक न्याय, समावेशीकरण आदि जस्ता पक्षको संरक्षण तथा संवर्धन गर्ने गर्दछ।
विश्वव्यापीकरणका सकारात्मक र नकारात्मक प्रभावहरू
राजनीतिक आयाम
| सकारात्मक पक्ष | नकारात्मक पक्ष |
|---|---|
| लोकतान्त्रिक मूल्य मान्यताको विकास हुन्छ | राजनीतिक अस्थिरता रहने खतरा रहन्छ |
| विधिको शासन र समावेशिता कायम हुन्छ | नयाँ उपनिवेशको प्रादुर्भावको सन्सय रहन्छ |
| सामाजिक न्याय, मानव अधिकारको प्रवर्धन हुन्छ | नीतिगत भ्रष्टाचारमा वृद्धि हुन्छ |
| बहुलवाद, सुशासन, उत्तरदायी शासन कायम हुन्छ | वैदेशिक हस्तक्षेप बढ्ने खतरा रहन्छ; अलोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धा रहन्छ |
आर्थिक आयाम
| सकारात्मक पक्ष | नकारात्मक पक्ष |
|---|---|
| आर्थिक उदारता, निजीकरण र विप्रेषणमा वृद्धि हुन्छ | धनी र गरिबबिचको खाडल बढ्न जान्छ |
| वैदेशिक लगानी, रोजगारीमा वृद्धिको वातावरण तयार हुन्छ | परनिर्भरताको अवस्था सिर्जना हुन्छ; दाताको स्वार्थ हावी हुने अवस्था रहन्छ |
| बजार क्षेत्र विस्तार एवम् गरिबी न्यूनीकरणमा जोड रहन्छ | स्रोतसाधनको दोहन हुन जान्छ; नयाँ आर्थिक अपराधमा वृद्धि हुन्छ |
सामाजिक तथा सांस्कृतिक आयाम
| सकारात्मक पक्ष | नकारात्मक पक्ष |
|---|---|
| सामाजिक सोच, संस्कार र संरचनामा परिवर्तन आउँछ | मौलिक सामाजिक मूल्य मान्यतामा ह्रास आउँछ |
| सामाजिक चेतनामा विस्तार हुन्छ | सामाजिक विकृति र विसङ्गति वृद्धि हुन्छ |
| विश्वव्यापी सामाजिक सञ्जालको विकास हुन्छ | भर्चुअल रिलेसनमा रमाउने प्रवृत्तिको विकास हुन्छ |
| अन्तर्राष्ट्रिय भाषाको प्रयोग बढ्छ, धर्म निरपेक्षताको विकास हुन्छ, सांस्कृतिक बहुलवाद कायम हुन्छ | आफ्नो भाषा बोल्न नजान्नु, मातृभाषाले कम महत्त्व पाउने खतरा रहन्छ |
प्रशासनिक तथा शासकीय आयाम
| सकारात्मक पक्ष | नकारात्मक पक्ष |
|---|---|
| सुशासन (सन् १९९०) र उत्तरदायी शासनमा जोड दिन्छ | बौद्धिक पलायन हुन्छ |
| मजदुरको हकको संरक्षण हुन्छ | श्रम शक्तिको पलायन हुन्छ |
सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको आयाम
| सकारात्मक पक्ष | नकारात्मक पक्ष |
|---|---|
| हरेक क्षेत्र तथा तहमा सूचना प्रविधिको प्रयोग हुन्छ | तथ्याङ्क चोरी हुने डर हुन्छ |
| ई-गभर्नेन्स, ई-कमर्स, स्मार्ट गभर्नेन्सको विकास हुन्छ | साइबर अपराधमा वृद्धि हुन्छ |
| अनलाइन सेवाको विस्तार र सबै सेवा प्रदायक निकायको वेबसाइटको निर्माण हुन्छ | राष्ट्रिय सुरक्षामा खतरा उत्पन्न हुन सक्छ |
स्थानीयकरणको अर्थ
नेपाली शब्दकोशले स्थानीयकरणलाई प्रशासनिक विकेन्द्रीकरणको अर्थमा परिभाषित गरेको छ। शाब्दिक अर्थमा स्थानीयकरणले कुनै पनि विषय, उत्पादन वा सेवालाई निश्चित ठाउँमा सीमित पार्नु भन्ने बुझिन्छ। स्थानीयकरणले एउटा ठाउँ विशेषलाई उच्च प्राथमिकतामा राख्छ। यसले स्थानीय कला संस्कृति, वेशभूषा, रीतिरिवाज र मूल्य मान्यताको प्रवर्धनमा जोड दिन्छ। स्थानीय मानिसको विचार, दृष्टिकोण, इच्छा र सोचलाई प्राथमिकता दिइनुपर्ने मान्यता राख्छ।
सूचना प्रविधिको पहुँच स्थानीय स्तरसम्म पुऱ्याई ज्ञानमा आधारित समाज विकासमा स्थानीयकरणले जोड दिन्छ। नवीन आविष्कारलाई स्थानीय सिप र प्रविधिमा आधारित बनाउनुपर्ने तथा त्यसकै आधारमा परम्परागत मूल्य, मान्यता र संस्कृतिको पहिचानमा जोड दिन्छ।
नेपालको सङ्घीय राज्य प्रणालीले स्थानीयकरणको महत्त्वलाई अझ बढाएको छ। यसले राजनीतिमा नागरिकको प्रत्यक्ष सहभागिता र स्थानीय तहमा सेवा प्रवाहको पहुँच वृद्धिमा जोड दिन्छ। स्थानीय क्षेत्रको आर्थिक सामाजिक विकास र राजनीतिको स्थानीयकरणमा पनि महत्त्व दिन्छ। त्यसैले स्थानीयकरणले मौलिकताको संरक्षणमा जोड दिन्छ। यसले विविधताबिचको एकतालाई प्राथमिकता दिन्छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घले स्थानीयकरणलाई प्राथमिकतामा राखेर सहस्राब्दी लक्ष्य निर्धारण गरेको छ।
स्थानीयकरणको महत्त्व
- 1स्थानीय प्रविधि र सेवालाई जोड दिन्छ।
- 2जनता केन्द्रित विकासको दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्दछ।
- 3राष्ट्रियताको जगेर्नाको विकासमा जोड दिन्छ।
- 4स्थानीय संस्कृति तथा रीतिरिवाज प्रवर्धनमा प्रभावकारी भूमिका निर्वाह गर्न प्रेरित गर्छ।
- 5श्रमिक तथा वस्तुको अन्तर्राष्ट्रियकरणलाई निरुत्साहित गर्छ।
महत्वपूर्ण तथ्य
| विषय | तथ्य |
|---|---|
| विश्वव्यापीकरणको अर्को नाम | भूमण्डलीकरण |
| विश्व बैङ्कले जोड दिएका ३ प्रमुख पक्ष | व्यापार, वित्तीय प्रवाह, सूचना प्रविधि |
| सुशासनको अवधारणा सुरु भएको वर्ष | सन् १९९० |
| स्थानीयकरणको नेपाली शब्दकोशअनुसार परिभाषा | प्रशासनिक विकेन्द्रीकरण |
| स्थानीयकरणलाई प्राथमिकता दिने अन्तर्राष्ट्रिय संस्था | संयुक्त राष्ट्रसङ्घ (सहस्राब्दी लक्ष्यमार्फत) |
महत्वपूर्ण शब्द तथा अर्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| विश्वव्यापीकरण/भूमण्डलीकरण | विश्व अर्थतन्त्र, संस्कृति र राजनीतिलाई जोड्ने प्रक्रिया |
| स्थानीयकरण | प्रशासनिक विकेन्द्रीकरण, स्थानीय पहिचान र संस्कृतिको प्रवर्धनमा जोड दिने प्रक्रिया |
| ई-गभर्नेन्स | सूचना प्रविधिमार्फत सञ्चालित सरकारी सेवा प्रणाली |
| साइबर अपराध | सूचना प्रविधि प्रयोग गरी गरिने अपराध |
| सहस्राब्दी लक्ष्य | संयुक्त राष्ट्रसङ्घले तय गरेको विकाससम्बन्धी दीर्घकालीन लक्ष्य |
छिटो पुनरावृत्ति
- मुख्य परिभाषा: विश्वव्यापीकरण (भूमण्डलीकरण) र स्थानीयकरणको अर्थ।
- मुख्य तथ्य: विश्व बैङ्कका ३ पक्ष — व्यापार, वित्तीय प्रवाह, सूचना प्रविधि।
- मुख्य महत्व (विश्वव्यापीकरण): अर्थतन्त्र अन्तर्राष्ट्रियकरण, रोजगारी वृद्धि, लोकतान्त्रिक मूल्यको विकास।
- मुख्य प्रभाव: राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक-सांस्कृतिक, प्रशासनिक, सूचना प्रविधि — प्रत्येकमा सकारात्मक र नकारात्मक दुवै पक्ष।
- मुख्य महत्व (स्थानीयकरण): स्थानीय प्रविधि र सेवा, जनता केन्द्रित विकास, मौलिकता संरक्षण।
- महत्वपूर्ण शब्द: भूमण्डलीकरण, ई-गभर्नेन्स, साइबर अपराध, सहस्राब्दी लक्ष्य।
परीक्षा अघि सम्झनुपर्ने कुरा
- विश्वव्यापीकरणका ३ प्रमुख पक्ष — व्यापार, वित्तीय प्रवाह, सूचना प्रविधि
- समस्या (विश्वव्यापीकरण) — धनी-गरिबबिचको खाडल, साइबर अपराध, मातृभाषाको ह्रास
- समाधान — नीतिगत सुधार, सुशासन, स्थानीय पहिचान संरक्षण
- स्थानीयकरणको जोड — स्थानीय संस्कृति, सिप, जनसहभागिता
SEE परीक्षा टिप्स
- 'सकारात्मक र नकारात्मक पक्षको सूची' सोधिएमा आयामअनुसार (राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक आदि) छुट्याएर लेख्ने।
- विश्वव्यापीकरण र स्थानीयकरणबीच नअल्मलिने गरी स्पष्ट फरक छुट्याएर लेख्ने।
- 'महत्त्व बुँदागत रूपमा उल्लेख गर्नुहोस्' भन्ने प्रश्नमा लामो व्याख्या नगरी छोटा बुँदामा लेख्ने।
- उदाहरण दिंदा नेपालको सन्दर्भ (जस्तै सङ्घीयता, स्थानीय तह) प्रयोग गर्ने।
- लामो उत्तरमा उपशीर्षक प्रयोग गर्दा उत्तर स्पष्ट हुन्छ।