अभ्यास ४ — भाषिक संरचना र वर्णविन्यास

Question

Accepted Answer

प्रश्नहरू • दिइएका अंश पढ्नुहोस् र कक्षामा छलफल गर्नुहोस् (संश्लेषित र विश्लेषित वाक्यको तुलना)। • दिइएको संश्लेषण र विश्लेषणसम्बन्धी अनुच्छेद पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् (क–ङ)। • 'आयाम' कथाको 'त्यो दिन .... थियो' अनुच्छेदबाट चारओटा सरल वाक्य टिपी तिनलाई एउटै वाक्यमा संश्लेषण गर्नुहोस्। • दिइएको कथांशबाट लेख्य चिह्न टिपी तिनको नाम लेख्नुहोस्। तिनको प्रयोग भिन्नताबारे कक्षामा छलफल गर्नुहोस्। • पूर्णविराम, अल्पविराम, अर्धविराम, प्रश्नवाचक, उद्गार, कोष्ठक, निर्देश, उद्धरण चिह्न, विकल्पबोधक चिह्नमध्ये कुनै पाँचओटा लेख्य चिह्नको प्रयोग गरी 'महिला सहभागिता' विषयमा एउटा अनुच्छेद रचना गर्नुहोस्। • दिइएको अनुच्छेदबाट 'र' का विविध रूप प्रयोग भएका पद टिपी प्रयोगमा देखिने विविधताबारे छलफल गर्नुहोस्। • पाठबाट 'र' को फरक फरक रूप प्रयोग भएका कुनै पाँचओटा शब्द टिपोट गरी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्। उत्तरहरू १. दुवै अंशको तुलना — पहिलो अंश ('सफल बिहानै उठेर .... खुसी हुनुभयो।') एउटै लामो, जोडिएको (संश्लेषित) वाक्य हो, जसमा धेरै साना क्रिया एकै वाक्यमा गाँसिएका छन्। दोस्रो अंश उही भावलाई सात/आठ वटा छुट्टाछुट्टै सरल वाक्यमा टुक्र्याइएको (विश्लेषित) रूप हो। छलफलमा यी दुई शैलीको प्रभाव (संश्लेषित रूपले वेगिलो प्रवाह दिने, विश्लेषित रूपले स्पष्टता र जोड दिने) बारे कुरा गर्न सकिन्छ। २. संश्लेषण/विश्लेषणसम्बन्धी अनुच्छेदमा आधारित उत्तर: (क) पहिलो वाक्यबाट दुई वाक्य: 'धेरै सरल वाक्य जोडेर एउटै छरितो वाक्य बनाउन सकिन्छ। यस्तो कार्यलाई वाक्य संश्लेषण भनिन्छ।' (ख) दोस्रो र तेस्रो वाक्यको संयोजन: 'वाक्य विश्लेषण वाक्य संश्लेषणको ठिक विपरीत भई यसमा जोडिएका वाक्य टुक्र्याइन्छ।' (ग) चौथो वाक्यबाट दुई वाक्य: 'वाक्य संश्लेषण र विश्लेषणको अभ्यास गर्न सकिन्छ। यसबाट कुनै पनि लेख रचनाका लागि उत्कृष्ट वाक्य बनाउन सकिन्छ।' (घ) पाँचौं, छैटौं र सातौं वाक्यको संयोजन: 'यसको अभ्यास गरिरहँदा भाषामा राम्रो नियन्त्रण रहन्छ र थोरै शब्दमा आफ्ना भाव अभिव्यक्त गर्न सकिन्छ, जसले लेखाइमा द्रुतता ल्याउँछ।' (ङ) अन्तिम वाक्यबाट पाँच वाक्य: • दुई वा सोभन्दा बढी सरल वाक्यलाई एक सरल, मिश्र वा संयुक्त वाक्यमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। • यस्तो प्रक्रियामा भाषाको ज्ञान आवश्यक पर्छ। • वाक्यमा मुख्य क्रियाको चयन गर्नुपर्छ। • पूर्वकालिक वा असमापिका क्रियाको पनि चयन गर्नुपर्छ, र विशेषण, नाम र क्रियापदावलीको निर्माण गर्नुपर्छ। • आवश्यकताअनुसार उपसर्ग, प्रत्यय, समास विग्रह र नयाँ शब्दको पनि प्रयोग गर्नुपर्छ। ३. 'त्यो दिन .... थियो' अनुच्छेदबाट चार सरल वाक्यको संश्लेषण: मूल वाक्यहरू — 'त्यो दिन मेरो जीवनको सबैभन्दा भयानक दिन थियो। त्यो आँधिबेहरी र हुरी जस्तो समय। अचानक कताबाट चल्यो। मेरो सुन्दर संसार तहसनहस पार्‍यो।' संश्लेषित वाक्य: 'त्यो दिन मेरो जीवनको सबैभन्दा भयानक दिन थियो, जुन आँधिबेहरी र हुरीजस्तो समय अचानक कताबाट आई मेरो सुन्दर संसार तहसनहस पारेको थियो।' ४. कथांश 'म अहिल्यै बुढी भइसकें .... गरेकी हुँ।' मा प्रयुक्त लेख्य चिह्न: प्रश्नवाचक चिह्न (?) — प्रश्न सोध्दा प्रयोग; पूर्णविराम चिह्न (।) — वाक्य टुङ्ग्याउँदा प्रयोग। छलफलमा यी दुई चिह्नको भूमिका फरक-फरक हो भन्ने कुरामा जोड दिनुपर्छ — प्रश्नवाचकले जिज्ञासा वा शंका जनाउँछ भने पूर्णविरामले भनाइको पूर्णता जनाउँछ। ५. 'महिला सहभागिता' विषयमा अनुच्छेद (पाँच लेख्य चिह्न प्रयोग गरी — पूर्णविराम, अल्पविराम, प्रश्नवाचक, उद्गार, कोष्ठक) : आजभोलि महिलाहरूको सहभागिता शिक्षा, राजनीति, प्रविधि र व्यवसाय (साना उद्योगदेखि ठूला कम्पनीसम्म) जस्ता विभिन्न क्षेत्रमा बढ्दै गएको छ। के यो परिवर्तन पर्याप्त हो त? अझै धेरै ठाउँमा महिलालाई समान अवसरबाट वञ्चित गरिन्छ। तर खुसीको कुरा, स्थानीय तहदेखि राष्ट्रिय तहसम्म महिला नेतृत्वमा देखिने क्रम बढ्दै गएको छ! यसैले समाजका सबै तप्काले महिला सहभागितालाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। ६. 'दुर्गा, सूर्य .... दिउँसोको दुई बजेको थियो।' अनुच्छेदमा 'र' का विविध रूप: (i) रेफ रूप (र् माथि जोडिने) — दुर्गा, धर्म, पूर्ण, कर्ण जस्ता शब्दमा; (ii) पदेन/सहायक रूप (्र तल जोडिने) — ट्रक, ट्रेन, ड्रम, प्रगतिचोक, श्रद्धाञ्जलि जस्ता शब्दमा; (iii) पूर्ण स्वरूपमा संयुक्त — सूर्य (र्+य संयोजन) जस्ता शब्दमा। यसरी 'र' ले शब्दको बनावटअनुसार फरक-फरक रूप लिने हुँदा वर्णविन्यासमा सावधानी अपनाउनुपर्छ भन्ने देखिन्छ। ७. पाठबाट 'र' का फरक रूप भएका पाँच शब्द र वाक्य प्रयोग: • कार्यालय — याङ्जी एउटा घरेलु कामदार व्यवस्थापनको कार्यालयमा काम गर्थिन्। • प्रेम — याङ्जी र सुरजबिच बिस्तारै प्रेम विकसित भयो। • सुरज — सुरज कुमार कार्यालयका प्रमुख व्यवस्थापक थिए। • पारिश्रमिक — कामदारलाई राम्रो पारिश्रमिक दिनुपर्छ। • वर्ष — शन्तमाया २३ वर्षकी हुँदा उनको श्रीमान् बितेका थिए।